W obszernym zbiorze pamiętników Polaków, którzy stali się brazylijskimi osadnikami, nie znalazłam ani jednej kobiecej relacji. Uzupełniłam ten brak, jak robię to w większości swoich powieści. Ja piszę herstorie, nie historie – mówi Anna Fryczkowska, autorka powieści „Brazylijska gorączka”. Rozmawia Przemysław Poznański.

Przemysław Poznański: Masz w Brazylii krewnych? Sprawdzałaś to?
Anna Fryczkowska: Podobno mam. Nikt jednak nie ma pojęcia, jak się mogła nazywać ta krewna, która wyjechała pod koniec XIX wieku do Brazylii, w czasie brazylijskiej gorączki.
Co o niej wiesz?
– Rodzinna legenda mówi o młodej dziewczynie wydanej za starszego mężczyznę. Był to związek totalnie nieszczęśliwy od samego początku, bo podczas nocy poślubnej młoda żona zepchnęła męża z łóżka i uciekła z domu. Jej celem miał być transatlantyk i – potem – Brazylia. A wiemy to stąd, że przysłała po jakimś czasie zdjęcie, na którym pozowała z czarnoskórym mężczyzną i pisała, że są po ślubie i są szczęśliwi. Dla mieszkańców kujawskiej wsi było to coś absolutnie szokującego! Bardzo chciałabym wiedzieć, kim była ta dziewczyna, odważna na tyle, żeby w pojedynkę odbyć tę straszliwą podróż i poradzić sobie na miejscu. Podziwiam ją.
Pytam o to, bo niektóre wątki do „Sagi o ludziach ziemi” czerpałaś z dzienników dziadka, ojca, nawet jeśli dawałaś nam fikcję. A tu nie było to takie proste – obracasz się raczej w sferze plotek. Musiałaś znacznie bardziej stawiać na siłę wyobraźni.
– Na siłę wyobraźni i na siłę źródeł. Przez cztery bite miesiące siedziałam w XIX-wiecznej Brazylii czytając pamiętniki, listy, ówczesne reportaże. Wspomnienia samych chłopów, którzy podczas brazylijskiej gorączki zdecydowali się wyjechać za ocean, a także relacje reporterów, pisarzy, księży, którzy ruszyli w ślad za nimi, żeby opisywać ten fenomen. To była solidna postawa, ale potem jeszcze mnóstwo doczytywałam w trakcie pisania.
Która wyprawa była zatem trudniejsza – do XIX-wiecznej kujawskiej wsi, gdzie musiałaś być na tyle wierna faktom, żeby nie urazić rodziny, czy do XIX-wiecznej Brazylii śladami polskich emigrantów, gdzie nie mogłaś oprzeć na tym, co istnieje w zbiorowej rodzinnej pamięci?
– Nie hamowała mnie rodzinna lojalność, więc mogłam poszaleć z wyobraźnią, co lubię. Dodam jednak, że wszystko, co się przydarza bohaterom „Brazylijskiej gorączki”, przydarzyło się osobom ze źródeł, które przedtem przeczytałam. Tutaj nie zmyśliłam niczego – wszelkie radości i okropności, których doświadczają, przydarzyły się komuś naprawdę.
W twojej powieści mamy i podróż, i trudy osiedlania się, ale całość zaczynasz od agitacji na kujawskiej wsi ze strony rządu Brazylii. Dlaczego ta agitacja była skuteczna?
– Agenci krążyli po najbiedniejszych regionach zaboru rosyjskiego oraz Galicji i Lodomerii zwanej zresztą nie bez powodu Głodomerią. Były to czasy kryzysu ekonomicznego, wieś naprawdę przymierała głodem. Chłopi nie mieli co jeść, ale i czym grzać, więc opowieści o ziemi obiecanej, w której nie ma zimy, żyzna ziemia rodzi dwa razy do roku, a owoce ważące po kilka funtów same spadają do rąk, trafiały na podatny grunt. Z tym, że te zachęty tylko częściowo trzymały się faktów.
Nie hamowała mnie rodzinna lojalność, więc mogłam poszaleć z wyobraźnią, co lubię. Dodam jednak, że wszystko, co się przydarza bohaterom „Brazylijskiej gorączki”, przydarzyło się osobom ze źródeł, które przedtem przeczytałam. Tutaj nie zmyśliłam niczego – wszelkie radości i okropności, których doświadczają, przydarzyły się komuś naprawdę.
Nie wspominano też o trudach podróży: najpierw do granicy z Prusami, potem w bydlęcych wagonach aż nad ocean, a następnie transatlantykiem w czwartej klasie. To był pierwszy sprawdzian tego, na ile emigranci są zdeterminowani.
– Pierwsze przeszkody pojawiały się już na naszych terenach. Kiedy z powodu brazylijskiej gorączki zaczęły pustoszeć wioski, polscy właściciele ziemscy się przerazili. Był to strach tak wielki, że zaczynali współpracować z carskimi urzędnikami, żeby ci nie wydawali chłopom paszportów. Duża więc część tej emigracji odbywała się przez zieloną granicę, gdzie do chłopów strzelali i żołnierze rosyjscy, i pruscy. Potem podróż na piechotę do linii kolejowej, w końcu wspomniane bydlęce wagony aż do Bremy. Tam trzeba było czekać nawet kilka tygodni na miejsce na statku. Na tym etapie umierali najsłabsi, w tym starsi i dzieci. Ale jeszcze więcej ofiar zbierała sama podróż transatlantykiem – ścisk, brud, niedobór słodkiej wody i wirusy z całej Europy, które szalały w salach dla czwartej klasy pod pokładem, zbierały śmiertelne żniwo. A jeśli dodać do tego jeszcze chorobę morską… Na statkach niemal codziennie – a płynęło się przez kilka tygodni – umierało po kilkoro dzieci. Od potworności tych śmierci, od monotonii życia na statku, od braku zajęcia u osób, które przedtem zasuwały od rana do wieczora, pojawiała się silna chandra. A gdy dopływali do Rio de Janeiro, witało ich gorąco, jakiego nie doświadczyli nigdy wcześniej.
I nie wiedzieli, co z sobą robić. Bo żyzna ziemia nie czekała za rogiem. Musieli jeszcze jechać do miejsc, gdzie wydzielono działki, a potem walczyć i to podwójnie: karczować las i bronić się przed rdzennymi mieszkańcami, którzy nie chcieli, by wycinano ich drzewa.
– Brazylia nie doszacowała desperacji europejskiej biedoty. Nie ma dokładnych statystyk, ale czytałam, że z całej Europy w czasach brazylijskiej gorączki zjechało się tam prawie pięć milionów osób. Trzeba je było rozwieźć po tym ogromnym kraju, wymierzyć i przydzielić działkę. A tam, na miejscu, zapewnić na początek jakieś miejsce noclegowe, narzędzia i jedzenie. Logistyka z powodu nadmiaru chętnych się całkiem posypała, więc znowu niektórzy osadnicy czekali na przydział działki miesiącami. A kiedy już ją mieli, stawali przed ścianą zwartego lasu podzwrotnikowego i zastanawiali się, co z tym zrobić. Bo takich zarośli, w które się nie da wściubić ręki, jeszcze nie widzieli, a przecież mieli tam siać. Wielu poddawało się i wracało, inni zawzięli się i zostawali. Ja piszę o tych, którzy się zawzięli.
Przeczytaj także (ciąg dalszy wywiadu poniżej)
Wspomniałaś, że pamiętniki, które czytałaś, pisali mężczyźni. Ty oddajesz głos kobiecie. Mamy narrację pierwszoosobową, rodzaj wywiadu, choć bez pytań, którego udziela twoja bohaterka, Franka. Uzupełniasz pewien brak.
– W większości swoich powieści uzupełniam ten brak! Ja piszę herstorie, nie historie. Tutaj także wymyśliłam sobie opowieść o dziewczynie, która z całą swoją rodziną emigruje do Brazylii. Tymczasem w obszernym zbiorze pamiętników brazylijskich osadników nie znalazłam ani jednej kobiecej relacji.
Skąd się w ogóle te pamiętniki wzięły? Otóż w latach 30. XX wieku ogłoszono konkurs na wspomnienia polskich osadników w Ameryce Południowej. Spisywali je emigranci z czasów „brazylijskiej gorączki” albo ich dzieci. I wyobraź sobie, że nie było tam ani jednej kobiecej opowieści!
Długo zastanawiałam się dlaczego. Może osadniczki były analfabetkami? Ale dotarłam przecież do męskich wspomnień dyktowanych księżom i nauczycielom. Może nie miały czasu, zajęte domem i rodziną? Ale przecież mężczyźni też pracowali, zresztą konkurs ogłoszono, gdy pierwsze pokolenie emigrantów było już w podeszłym wieku. W końcu rozwikłałam ten sekret, bo dotarłam do odezwy, której plonem były pamiętniki. Okazało się, że skierowano ją wyłącznie do mężczyzn, bo zamieszczono tam pytania typu: „czy przyjechałeś z Polski z żoną, czy ożeniłeś się na miejscu”. Na wezwanie odpowiedzieli ci, którzy mogli się żenić, kobiety widać poczuły się z tej akcji wykluczone. Co za straszna strata! Znowu umknął nam kawał kobiecej historii.
Franka wyjeżdża w towarzystwie rodziców, rodzeństwa i Wicka, chłopaka z folwarku. Ale początkowo w ich wsi chętnych do emigracji było znacznie więcej osób. Ostatecznie bardzo wielu wycofało się – mimo głodu i biedy, o których mówiłaś. Dlaczego?
– Wyjazd oznaczał totalną zmianę życia. A mówimy o polskich chłopach, którzy na ogół przez całe swoje życie nie ruszali się na ogół dalej niż pięć kilometrów od domu. Znali swoją wieś, wieś małżonki czy małżonka, parafię, miejsce, gdzie odbywały się jarmarki. I tyle. A tu nagle mieli sprzedać wszystko, co mają i wyprawić się na drugą półkulę, w nieznane. To wymagało wielkiej odwagi. Wielu więc jednak wybierało pewny brak chleba niż niepewny chleb.
To pokazuje coś, co znamy już z „Sagi o ludziach ziemi”, gdzie dwoje bohaterów ucieka z rodzinnej wsi, by osiedlić w innej wsi, u innego dziedzica, ale mieć dzięki temu własny kawałek ziemi, że tych odważnych jest rzeczywiście niewielu.
– Chłopi to była chyba najbardziej zachowawcza klasa społeczna. Wyjście poza to, co tkwi w tradycji, w zwyczaju, wymagało wielkiej odwagi i robili to naprawdę nieliczni.
Pokazujesz, że ci którzy dotarli i przetrwali, nieśli ze sobą polskie piosenki, kolędy, etos pracy, wiarę. Czy sprawdzałaś, co przetrwało tam do naszych czasów?
– Jest w dzisiejszej Brazylii Polonia licząca sobie od półtora do trzech milionów osób. Część nawet przechowała przez pokolenia język polskich emigrantów, ale w większości nie jest to literacka polszczyzna, lecz zabytki językowe – XIX-wieczna gwara galicyjska czy kujawska. Dlatego też często filmy dokumentalne z ich udziałem zaopatrza się w napisy, inaczej moglibyśmy ich nie zrozumieć.
W pamiętnikach osadników czytałam, jak ważne było dla nich w tej rzeczywistości, gdzie pory roku są na odwrót i niebo wygląda całkiem inaczej, trzymanie się tradycji, które pamiętali z ojczyzny. Obchodzili więc Boże Narodzenie, śpiewali kolędy, pieśni kościelne, próbowali się trzymać ceremoniału pogrzebów. To było jedyny stały punkt w zupełnie nowej rzeczywistości, której się dopiero uczyli.
Wyjazd oznaczał totalną zmianę życia. A mówimy o polskich chłopach, którzy na ogół przez całe swoje życie nie ruszali się na ogół dalej niż pięć kilometrów od domu. Znali swoją wieś, wieś małżonki czy małżonka, parafię, miejsce, gdzie odbywały się jarmarki. I tyle. A tu nagle mieli sprzedać wszystko, co mają i wyprawić się na drugą półkulę, w nieznane. To wymagało wielkiej odwagi. Wielu więc jednak wybierało pewny brak chleba niż niepewny chleb.
A ty – czego się nauczyłaś? Co cię zaskoczyło? Co było największym odkryciem?
– Zaskoczyła mnie przyroda Brazylii opisywana w pamiętnikach i relacjach. Na przykład dzikie świnie, które były tak naprawdę domowymi świniami. Zdziczały one jednak po ucieczce do lasu i stały się dużo bardziej agresywne niż nasze dziki, w pamiętnikach wyczytałam o ofiarach śmiertelnych spotkań z takimi świniami. W ogóle brazylijska przyroda zadziwiała mnie w tych opowieściach niepomiernie – las podzwrotnikowy zdawał się być nieśmiertelny.
Ale zaskoczyli mnie też ludzie, których spotykali emigranci. Na przykład przedziwny fenomen: kaboklowie, zwani także „ludźmi lasu”. Na ogół nie uprawiali niczego, żyli z tego, co samo wyrosło lub co upolowali, woleli cieszyć się ubogim życiem zamiast tyrać w pocie czoła. Na polskich pracusiów patrzyli ze zdziwieniem, czasem nawet z pogardą. Była też rdzenna ludność, różne brazylijskie plemiona, przez polskich emigrantów zwane zbiorczo Bugrami. Między nimi a naszymi osadnikami dochodziło do licznych spięć, bo rdzenni mieszkańcy mieli w tych karczowanych lasach swoje święte miejsca, święte drzewa, święte miejsca pochówku. W to wszystko wkraczali polscy osadnicy i od razu zaczynali karczować i wypalać las. Bugrowie mścili się za to okrutnie, bywało, że za każde ścięte drzewo zabijali jednego osadnika.
Mówiliśmy, że narratorką jest kobieta, ale to nie wszystko – tworzysz dla tej opowieści osobny język, przeplatany miejscowym słownictwem, ale zapisywanym fonetycznie, tak jak słyszeli to Polacy.
– Wszystkie te słowa wzięłam z pamiętników polskich osadników z Brazylii. To pojęcia, dla których nie znajdowali polskich odpowiedników, więc przyswajali sobie słowa portugalskie. Niektóre z nich przekręcali do tego stopnia, że dziś trudno czasami znaleźć źródłosłów. Fiżonem więc nasi osadnicy nazywali brazylijską czarną fasolę, biszkami – pchły piaskowe wkręcające się w stopy, majsa to kukurydza, fojsa to rodzaj maczety. I co ciekawe, w czasach, o których piszę, chłopi nie używali przymiotnika „brazylijski”, tylko „brazyliański” i rzeczownika „Brazylianie”.
Jedną z inspiracji dla „Brazylijskiej gorączki” – poza rodzinną opowieścią o kuzynce, która uciekła do Brazylii – była moja rozmowa z pewną Ukrainką, która spytała mnie, dlaczego współcześni polscy pisarze nie piszą nic o zjawisku emigracji z Ukrainy, w tym o wrogości, która zaczęła się ostatnio pojawiać. Uznałam, że o tym napiszę, ale na swój własny sposób.
Fascynuje mnie, że potrafiłaś na przykładzie jednej rodziny i może jeszcze kilku osób jej towarzyszących, pokazać całą panoramę losów polskich emigrantów w Brazylii. Tworzysz powieść-panoramę, w której jest miejsce na karczowanie lasu, ale i na pracę na plantacji czy przy budowie kolei, która wtedy powstawała tam dynamicznie.
– Długo się zastanawiałam, jak połączyć różne świadectwa Polaków. Nie mogłam sobie odpuścić scen budowy kolei, były zbyt fascynujące. Bardzo też chciałam wspomnieć o pracy na plantacji. A że lubię formę powieści drogi, jak w „Cyrkówce Mariannie”, to uznałam, że tu też sięgnę po te konwencję. Dlatego kazałam bohaterom przemieszczać się i mieć najróżniejsze doświadczenia polskich osadników. I przy okazji – jak na powieść drogi przystało – przeżywać przemianę wewnętrzną.
Korzystasz też z możliwości, żeby opowiedzieć nam o czymś więcej. O czymś, co koresponduje z naszymi czasami, czyli o trudach emigracji, w tym o niechęci miejscowej ludności wobec imigrantów, o próbie znalezienia nowego domu mimo przeciwności losu, ale i o strachu przed emigracją. O tym, że emigracja nie jest widzimisię, lecz jedną z najtrudniejszych decyzji.
– Jedną z inspiracji dla „Brazylijskiej gorączki” – poza rodzinną opowieścią o kuzynce, która uciekła do Brazylii – była moja rozmowa z pewną Ukrainką, która spytała mnie, dlaczego współcześni polscy pisarze nie piszą nic o zjawisku emigracji z Ukrainy, w tym o wrogości, która zaczęła się ostatnio pojawiać. Uznałam, że o tym napiszę, ale na swój własny sposób. Nie mam kompetencji, żeby pisać o Ukraińcach, za to mam wiedzę, żeby pisać o Polakach, którzy niegdyś byli w identycznej sytuacji i ich przetrwanie zależało od tego, jak zostaną przyjęci na miejscu, do którego dotarli.
Te postawy były różne.
– Nie wszyscy byli wrodzy, wielu było życzliwych. Pokazuję obie reakcje. Więc tak, to też był jeden z powodów, dla których napisałam tę powieść: żeby wziąć udział w debacie o przyjmowaniu uchodźców, emigrantów.
Twoją domeną są powieści historyczne. One mogą być zatem sposobem, by nienachalnie, niepublicystycznie mówić nie tylko o przeszłości, ale i o nas tu i teraz?
– Bardzo się staram tak pisać. I unikać dzięki temu łatwego, jednoznacznego morału.
Rozmawiał Przemysław Poznański
*Anna Fryczkowska – pisarka, scenarzystka, współautorka scenariuszy do seriali, autorka m.in. powieści „Kobieta bez twarzy”, „Starsza pani wnika” (nagroda główna festiwalu Pióro i Pazur), „Sześć kobiet w śniegu (nie licząc suki)” (Róża Gali w kategorii Książki), „Żony jednego męża”, „Równonoc” (nominacja do Nagrody Literackiej dla Autorki „Gryfia”), „Wdowinek”, „Cyrkówka Marianna” oraz „Sagi o ludziach ziemi”: . Wpatrzeni w niebo”,,„Czas rumianku” i „Wieczorne gody”, a także powieści „Ludzie wędrowni” i „Brazylijska gorączka”.

