W ciągu ostatniego roku świat stracił wielu ludzi kultury, ludzi pióra, filmu i sceny.
Maggie Smith. Brytyjska aktorka, gwiazda filmów o Harrym Potterze, „Pokoju z widokiem” i „Downton Abbey”, dwukrotna laureatka Oscara, miała 89 lat. Maggie Smith urodziła się 28 grudnia 1934 roku. W swojej karierze otrzymała wiele nagród i zaszczytów m.in. Order Imperium Brytyjskiego w 1990 roku oraz honorowy tytuł szlachecki Dame. Kształciła się w Oxford High School do szesnastego roku życia, kiedy to opuściła szkołę, aby studiować aktorstwo. Karierę sceniczną rozpoczęła jeszcze jako studentka. , występując w Oxford Playhouse w 1952 roku, zadebiutowała na Broadwayu w sztuce „New Faces of ’56”. W 1959 roku dołączyła do Old Vic Company. W 1963 została zaangażowana do The National Theatre.
James Earl Jones. Jego głosem mówił w „Gwiezdnych wojnach” Darth Vader, ale znamy go też z roli Jamesa Greera w adaptacjach powieści Toma Clancy’ego czy z serialu „Korzenie”. W wieku 93 lat zmarł amerykański aktor James Earl Jones. Urodził się 17 stycznia 1931 w Arkabutla. Był aktorem filmowym i teatralnym, laureat Oscara za całokształt twórczości. Pierwsze aktorskie kroki stawiał w Ramsdell Theatre w Manistee. Na scenie pojawił się w 1955 roku w sztuce Szekspira „Otello”. W 1957 roku trafił na Broadway, gdzie stworzył kreacje w innych szekspirowskich dziełach, takich jak: „Król Lear”, „Sen nocy letniej”, „Miarka za miarkę”, „Hamlet”. Na ekranie debiutował u Stanleya Kubricka w filmie „Doktor Strangelove, czyli jak przestałem się martwić i pokochałem bombę” (1964).
Alain Delon. Legendarny francuski aktor, znany m.in. z filmów „W pełnym słońcu”, „Lampart”, „Czarny tulipan” miał 88 lat. Urodził się 8 listopada 1935 w Sceaux. Był nie tylko aktorem – filmowym i teatralnym – ale też producentem, scenarzystą i reżyserem filmowym. W latach 60. I 70. Był jedną z największych gwiazd kina europejskiego, jego nazwisko nierozerwalnie związane jest z francuską Nową Falą.
Isamil Kadare urodził się 28 stycznia 1936 roku w Gjirokastrze. Pierwszy zbiór wierszy „Frymëzime djaloshare” opublikował w roku 1954. Pracował jako dziennikarz, był także deputowanym do parlamentu albańskiego. W 1963 r. ukazała się powieść „Generał martwej armii”, która przyniosła mu sławę w Albanii, a następnie uznanie międzynarodowe. 24 października 1990 r. pisarz opuścił Albanię i uzyskał azyl polityczny we Francji. W 2005 r. otrzymał jako pierwszy nagrodę Man Booker International Prize, w 2009 Nagrodę Księcia Asturii w dziedzinie literatury, w 2020 roku otrzymał Neustadt International Prize for Literature. W roku 2007, w związku z nominacją powieści „Pałac snów” do Nagrody Literackiej Europy Środkowej za 2006 rok pisarz po raz pierwszy odwiedził Polskę. Był też nominowany do Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus.
Jerzy Stuhr urodził się 18 kwietnia 1947 w Krakowie Był aktor teatralnym, dubbingowym i filmowym, reżyserem, pisarzem, profesorem sztuk teatralnych. Uznawany był zarówno za jednego z najwybitniejszych jak i najpopularniejszych polskich aktorów. Był laureatem Polskiej Nagrody Filmowej za rolę drugoplanową w filmie „Persona non grata” (2005) i nagrody specjalnej za osiągnięcia życia (2018). W Starym Teatrze w Krakowie zadebiutował rolą Belzebuba w „Dziadach”. Na wielkim ekranie zadebiutował jako stażysta w filmie Hieronima Przybyła „Milion za Laurę”. W 1978 premierę miały dwa filmy, w których zagrał główną rolę: „Wodzirej” Feliksa Falka i „Seans” Sławomira Idziaka. Szeroką rozpoznawalność w Polsce zapewniła mu rola Maksa Paradysa w filmie Juliusza Machulskiego „Seksmisja” (1983). Umiejętności komediowe zaprezentował również w innych filmach z lat 80.: „Kingsajz” (1988), „Dekalog X” (1988) czy „Obywatel Piszczyk” (1989). W 1994 roku zadebiutował jako reżyser filmowy produkcją „Spis cudzołożnic” (1995) według powieści Jerzego Pilcha, w której zagrał główną rolę. Użyczył głosu Osłu w polskim dubbingu filmu animowanego „Shrek” (2001) oraz jego kontynuacjach.
Anders Bodegård, szwedzki slawista i tłumacz literatury polskiej. Autor przekładów twórczości Gombrowicza, Kapuścińskiego, Herberta i Szymborskiej, która twierdziła, że bez jego przekładów nie dostałaby literackiego Nobla. Urodził się 2 stycznia 1944 w Växjö. W Polsce po raz pierwszy był w 1967 roku, gdy uczestniczył w kursie dla polonistów na Uniwersytecie Warszawskim. Do naszego kraju przybył na dłużej w roku 1981, by jako lektor języka szwedzkiego pracować na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po powrocie do Szwecji publikował i promował literaturę i kulturę polską. Tłumaczył i spopularyzował w Skandynawii takich polskich autorów jak: Witold Gombrowicz, Ryszard Kapuściński, Ewa Lipska, Zbigniew Herbert, Paweł Huelle, Antoni Libera, ks. Józef Tischner, Adam Zagajewski oraz Wisława Szymborska, która sama twierdziła, że bez tłumaczeń Bodegårda nie otrzymałaby literackiej Nagrody Nobla. Bodegård jest laureatem wielu nagród i odznaczeń, m.in.: polskiego PEN Clubu, Krzyża Komandorskiego Orderu Zasługi RP, Nagrody Instytutu Książki – Transatlantyk i Nagrody Translatorskiej Ryszarda Kapuścińskiego.
Jan A. P. Kaczmarek urodził się w 1953 roku w Koninie. Jest autorem muzyki do ponad 70 filmów długometrażowych i dokumentalnych oraz polskich i amerykańskich spektakli teatralnych. W 1982 po swojej pierwszej trasie koncertowej po USA nagrał debiutancki album pt. Music for the End dla chicagowskiej, niezależnej wytwórni Flying Fish Records. W 1989 roku osiadł na stałe w Los Angeles. W 1992 otrzymał nagrodę Drama Desk przyznaną przez nowojorskich krytyków za najlepszą muzykę teatralną roku do spektaklu Joanne Akalaitis 'Tis Pity She’s a Whore, wystawionego w ramach The New York Shakespeare Festival. Był członkiem Amerykańskiej Akademii Filmowej i Europejskiej Akademii Filmowej. W 2005 roku zdobył Oscara za muzykę do filmu „Marzyciel” wyreżyserowanego przez Marca Forstera. Za muzykę do tego filmu dostał też nagrodę National Board of Review dla najlepszego kompozytora oraz nominacje do Złotego Globu i nagrody Brytyjskiej Akademii Filmowej (BAFTA). Jest autorem Kantaty o Wolności upamiętniającej działalność „Solidarności” oraz Oratorium 1956, którego prawykonanie odbyło się 28 czerwca 2006 w dniu 50. rocznicy Powstania Poznańskiego Czerwca. W 2011 w Filharmonii Narodowej odbyła się prapremiera jego utworu Koncert Jankiela na troje cymbałów i orkiestrę. Utwór został napisany z okazji 200-lecia wydarzeń opisanych w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza.
Alice Munro urodziła się w 1931 roku w Wingham w kanadyjskiej prowincji Ontario. Była autorką głównie opowiadań, trzykrotnie nagrodzoną krajową Governor General’s Award for Fiction. W 2013 roku zdobyła literacką Nagrodę Nobla (2013). W uzasadnieniu nazwano ją „mistrzynią współczesnego opowiadania”. Jej opowiadania skupiają się na relacjach międzyludzkich w codziennym życiu. Akcja większości jej prozy osadzona jest w południowo-zachodniej części prowincji Ontario i często obraca się wokół z pozoru trywialnych i codziennych faktów i obserwacji otaczającej rzeczywistości. Bohaterowie tych opowiadań (na ogół kobiety) to antyteza literackiego heroizmu. Jest autorką m.in. książek „Taniec szczęśliwych cieni”, „Dziewczęta i kobiety”, „Coś, o czym chciałabym ci powiedzieć”, „Za kogo ty się uważasz?”, „Księżyce Jowisza”, „Odcienie miłości”, „Przyjaciółka z młodości”, „Jawne tajemnice”, „Miłość dobrej kobiety”, „Kocha, lubi, szanuje…”, „Widok z Castle Rock”, „Zbyt wiele szczęścia” i „Drogie życie”. Książki Munro przetłumaczono na ponad 20 języków.
Paul Auster – przez niektórych krytyków uważany za jednego z najważniejszych współczesnych amerykańskich pisarzy – urodził się w 1947 roku w Newark, w rodzinie żydowskiej. Jego przodkowie przybyli do Stanów Zjednoczonych z terenów dzisiejszej Polski. Tłumaczył francuskich poetów, prowadził kursy przekładu, a karierę pisarską zaczynał od tomów poezji i twórczości eseistycznej. Pierwszą swą powieść (kryminał „Nieczyste zagranie”) opublikował pod pseudonimem Paul Benjamin. Zasłynął trzema powieściami wydanymi w latach 1985–1986 „Szklane miasto”, „Duchy”, „Zamknięty pokój”. Zostały one opatrzone wspólnym tytułem „Trylogia nowojorska” i są najbardziej znanym oraz cenionym dziełem pisarza, czasem uważanym za esencję jego twórczości. Napisał też m.in. powieść „4 3 2 1″ (2017). Tak pisaliśmy o tej książce: Cztery żywoty, jakie dostał w darze Archie Ferguson, bohater „4321”, to w zasadzie jedno życie, odmieniane przez przypadki. Przypadki losu. Ile razy zastanawialiśmy się nad tym, jak potoczyłby się nasz los, gdybyśmy w danym momencie zareagowali inaczej, podjęli inną decyzję, skręcili w inną stronę? Każda chwila składa się z tak wielu zmiennych, że w zasadzie dowolne zdarzenie z naszego życia mogłoby wyglądać zupełnie inaczej, niż w wersji, w jakiej się ostatecznie ziściło”. Poza prozą Auster pisał też scenariusze.
Zbigniew Mikołejko. Filozof religii, historyk religii, eseista, poeta, pedagog, był absolwent Uniwersytetu Warszawskiego. Był kierownik Zakładu Badań nad Religią i profesorem w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie, członkiem Amerykańskiej Akademii w Rzymie (1996) oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (2020), profesorem Warszawskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej im. Bolesława Prusa (2001–2011), wykładał również filozofię i logikę w Wyższej Szkole Informatyki Stosowanej i Zarządzania w Warszawie, a także wstęp do wiedzy o religii na Podyplomowym Studium Wiedzy o Kulturze przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Opublikował ponad 800 tekstów, z których wiele wydane zostało w językach: angielskim, francuskim, hiszpańskim, niemieckim, portugalskim, rosyjskim, ukraińskim i włoskim. Był też wieloletnim jurorem oraz przewodniczącym Nagrody Wielkiego Kalibru dla najlepszego polskiego kryminału.
Maryse Condé urodziła się w 1934 roku w Pointe-à-Pitre. Jest autorką powieści, sztuk teatralnych i książek dla dzieci, a także licznych publikacji naukowych. Wymieniana od lat w ścisłym gronie pisarzy zasługujących na Literacką Nagrodę Nobla tego wyróżnienia nigdy nie otrzymała, nagrodzono ją jednak m.in. Nagrodą Akademii Francuskiej i Nagrody Marguerite Yourcenar. Otrzymała też tzw. Nową Nagrodę Literacką, czyli przyznanego jednorazowo przez szwedzkich bibliotekarzy w 2018 roku „alternatywnego Nobla”. Przyznano jej go za „opisywanie spustoszenia jakie niesie kolonializm i postkolonialnego chaosu”. Pierwszą powieść „Heremakhonon” opublikowała w 1976 roku; sławę przyniosła jej dwuczęściowa saga „Ségou” (1984–1985), która we Francji stała się bestsellerem. Wydana w 1986 roku, piąta z kolei powieść Maryse Condé – „Ja, Tituba, czarownica z Salem” – została nagrodzona m.in. Grand Prix Littéraire de la Femme 1986.
Marian Pilot urodził się w 1936 roku w Siedlikowie. Był pisarzem, dziennikarzem i scenarzystą filmowym. Ukończył wydział dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim. W 1966 roku dostał Nagrodę im. Stanisława Piętaka za powieść „Sień”. W 2009 roku otrzymał nagrodę literacką im. Władysława Reymonta, a w 2011 – jego powieść „Pióropusz” zdobyła Nagrodę Literacką „Nike”. Był autorem m.in. książek „Dzikie mięso” (2021), zbioru opowiadań „Niebotyki” (2017), „Osobnik” (2013), „Na odchodnym: opowieści i opowiadania” (2002), „Bitnik Gorgolewski” (1989), „W słońcu, w deszczu” (1981), „Jednorożec” (1981), „Zakaz zwałki” (1974), „Majdan” (1969), „Opowieści świętojańskie” (1966). Napisał też scenariusze do filmów „Historia o proroku Eliaszu z Wierszalina” (1997), „Pan na Żuławach” (1984), „W słońcu i w deszczu” (1979).
Janusz Majewski. Reżyser serialu „Królowa Bona” i filmu „C.K. Dezerterzy”, dramatopisarz, pisarz, scenarzysta, rektor Warszawskiej Szkoły Filmowej. Jego debiutanckim filmem była groteskowa etiuda studencka „Rondo” (1958), z udziałem Sławomira Mrożka i Stefana Szlachtycza. Po ukończeniu łódzkiej szkoły filmowej zatrudnił się w Wytwórni Filmów Dokumentalnych, gdzie zdobył uznanie za film „Róża” (1962) o Zagładzie Żydów oraz przełomowy dokument „Album Fleischera” (1962), relacjonujący II wojnę światową z perspektywy niemieckiego okupanta. Jego pierwszym filmem fabularnym był telewizyjny „Awatar, czyli zamiana dusz” (1964). Wyreżyserował także m.in. filmy: „Sprawa Gorgonowej” (1977), „Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny” (1982, kinową wersję serialu „Królowa Bona” (który też wyszedł spod jego ręki), „C.K. Dezerterzy” (1985), „Złoto dezerterów” (1998), „Excentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy” (2015) i „Czarny mercedes” (2019). Był też pisarzem. Pod pseudonimem Patrick G. Clark napisał komedię z gatunku czarnego humoru „Upiór w kuchni”, którą dwukrotnie reżyserował dla Teatru Telewizji – w 1976 i 1993. Napisał też m.in. powieści „Czarny mercedes”, „Ryk kamiennego lwa”, „Mała matura”, „Siedlisko”.
Paweł Huelle urodził się w Gdańsku. I to temu miastu w większości poświęcił swoją twórczość. Popularność przyniosła mu debiutancka powieść „Weiser Dawidek” (1987), zekranizowana przez Wojciecha Marczewskiego w 2000 r. Za tę powieść otrzymał Nagrodę Fundacji im. Kościelskich. W 2008 jego powieść „Ostatnia Wieczerza” otrzymała nominację do Nagrody Literackiej Nike. Wcześniej, bo w 2001 za książkę „Mercedes-Benz. Z listów do Hrabala” został laureatem Paszportu „Polityki”. Pisał też opowiadania. W trakcie wydarzeń sierpniowych w 1980 roku był jednym z inicjatorów apelu o powołanie niezależnej organizacji studenckiej. Zaangażowany następnie w działalność związaną z NSZZ „Solidarność”, był m.in. członkiem redakcji „Głosu Wolnego” wydawanego w czasie I Krajowego Zjazdu Delegatów związku. Po wprowadzeniu stanu wojennego współpracował z wydawnictwami podziemnymi. Został uwieczniony jako jeden z apostołów na obrazie Ostatnia wieczerza Macieja Świeszewskiego, który umieszczono w hali przylotów gdańskiego lotniska. Obraz stanowił inspirację dla powieści pisarza.