„Zdradzona” Wojciecha Dutki to opowieść o tym, jak przeszłość potrafi kształtować nas długo po tym, gdy zdarzenia historyczne dawno już przeminą. A także o wyparciu się samego siebie, o kompromisach, które z czasem kreują nową rzeczywistość i budują nową tożsamość – pisze Jakub Hinc.
Historyczna dbałość o szczegół, erudycja, rytm powieści przywodzący na myśl klasyczną prozę przygodowo-historyczną, to rozpoznawalne elementy stylu Wojciecha Dutki. Jednak tym razem pikarejska opowieść czasem ustępuje miejsca głębszej refleksji o naturze człowieka, a realizm spotyka się z metafizyką.
Przede wszystkim jednak Wojciech Dutka po raz kolejny udowadnia, że potrafi połączyć szeroki oddech epickiej opowieści z intymnym dramatem jednostki. I robi to w „Zdradzonej” w sposób wyjątkowy. Autor – znany z cyklu „Kurier z…” zapoczątkowanego „Kurierem z Toledo”, którego bohater zagościł w tomach „Japonka”, „Amerykanka” i „Niemka” – powraca do swojego uniwersum, by raz jeszcze przyjrzeć się losom rodziny hrabiego Mokrzyckiego. Tym razem jednak jego opowieść skupiona będzie nie na Antonim, lecz na jego trzech kuzynkach, córkach siostry jego matki, a samej narracji autor nada charakter bardziej intymny i metafizyczny. „Zdradzona” to bowiem historia o pamięci, zdradzie i winie, a zarazem refleksja nad tym, jak jedna pozornie błaha decyzja może zrujnować świat, nawet jeśli to tylko świat jednej rodziny. Rodziny Szymańskich.
Echo dawnych wydarzeń
Akcja powieści rozgrywa się w dwóch planach czasowych – w drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku, w realiach Polski stojącej na skraju hekatomby, oraz w końcówce lat sześćdziesiątych, gdy echo dawnych wydarzeń dociera do Nowego Jorku, a w tym samym czasie, w powojennej Polsce „wydarzenia marcowe” znajdują ujście w nagonce antysemickiej rozpętanej przez komunistyczne władze PRL-owskie.
Dutka z właściwą sobie dbałością o szczegół rekonstruuje tło epoki: od sielskiej atmosfery przedwojennych kresów wschodnich, patrolujących przygraniczne prowincje wojska KOP-u, czy społecznego rozwarstwienia Lwowa, przez dramat i chaos jaki rozpętał się po 17 września 1939 roku, kiedy do Polski wkroczyła Armia Czerwona, a kraj przestał istnieć jako państwo.
Wybory w świecie bez zasad
Rodzinny dom kuzynek Mokrzyckiego autor posadowił – już w cyklu z „Kurierem” – w Kutach nad rzeką Czeremosz, na kresach południowo-wschodnich II RP, w krainie naznaczonej wielokulturowością i trudnym współistnieniem Polaków, Ukraińców i Żydów. Teraz Dutka, z wyczuciem historyka i empatią powieściopisarza, pokazuje świat, który już nie istnieje – świat, gdzie obok siebie modlono się w cerkwi, synagodze i kościele, a jednocześnie narastały napięcia etniczne i polityczne.
Ten świat ukazuje przez pryzmat losów kuzynek Mokrzyckiego – kobiet o różnych charakterach i wyborach moralnych – stanowiących mikroobraz kresowego świata, który wkrótce zostanie zniszczony przez dwa totalitaryzmy. Po wkroczeniu Sowietów do Polski niemal możemy odczuć dramat polskich mieszkańców tych ziem w sposób pozbawiony uproszczeń. Ale w „Zdradzonej” zobaczyć też można, jak inne grupy etniczne i społeczne zareagowały na nową rzeczywistość. Część ludności często z autentyczną wiarą w ideę sprawiedliwości społecznej – witała Armię Czerwoną jako wyzwolicieli. Inni – ziemianie, inteligencja – natychmiast doświadczyli represji, wywózek i utraty dorobku całych pokoleń.
Wewnętrzny konflikt
Dutka wyraźnie pokazuje mechanizmy przystosowania, strachu, a nawet zdrady, które popychały ludzi ku wyborom, jakie później okazywały się moralnie nie do uniesienia. Na tym tle dramat rodziny Szymańskich nabiera głębszego wymiaru. Trzy siostry uwikłane w historię, stają się nie tylko jej świadkami czy obserwatorkami. Poniekąd na ich oczach i przy ich udziale dokonuje się rozpad świata starych wartości, a nowe wykuwają się w dialektycznym rytmie kroków NKWD.
Wewnętrzny konflikt – między lojalnością wobec ojczyzny a potrzebą ocalenia własnego człowieczeństwa – znajduje odbicie w losach kuzynek hrabiego z Kut, z których każda na swój sposób próbuje przetrwać w świecie bez zasad.
Przeczytaj także:
Świadomość przeszłości
Wątki z końcówki lat sześćdziesiątych – rozgrywające się w Nowym Jorku i PRL-u – dopełniają tę opowieść, pokazując w jakich konfiguracjach lubi powracać przeszłość. Obecne w całej opowieści elementy realizmu magicznego, które nadają „Zdradzonej” aurę niepokoju i tajemnicy, tu wydobywają na wierzch wspomnienia, które stłamszone tkwiły głęboko ukryte, krępując niewidzialnymi splotami pamięć. Na kartach powieści pojawiają się motywy, które zdają się wychodzić poza racjonalny porządek świata – wizje, śpiew drzew, lament ptaków. To nie tyle fantastyka, ile metaforyczny sposób ukazania traumy i nieuchronności przeszłości.
Zjawy pamięci, powracające wspomnienia, symboliczne obrazy – wszystko to przywodzi na myśl ludowe klechdy, mówiące o tym, że zło żyjące tuż za granicą postrzegania, drzemiące w nurtach rzek, zakorzenione w przeszłości, nigdy naprawdę nie znika. U Dutki nie chodzi jednak wyłącznie zbudowanie nastroju strachu, gdy przyjdzie zajrzeć w oczy złu, lecz o metafizyczny wymiar winy: przeszłość ma tu własną świadomość i domaga się rozliczenia. A przebudzone zło, czające się w nurtach Czeremoszu, domaga się ofiary.
Ton zadumy
Dzięki temu „Zdradzona” nie tylko wpisuje się w uniwersum zbudowane wokół cyklu o Mokrzyckim, lecz jest także jego kolejnym epizodem odsłaniającym często przemilczaną historię. Każdą z sióstr Szymańskich, bohaterek tej powieści, możemy postrzegać jako postać tragiczną – osobę, która żyje między dwiema epokami, dwoma moralnymi porządkami i dwoma światami: realnym i widmowym, epoki konwenansów i dialektyki, nostalgii i pragmatyzmu. I choć tu czasem wymiar nadprzyrodzony zyskuje dialektyka, a zło wcielone przywdziewa kształt człowieka, to jest o nadal epicka opowieść o ludziach stających przed wyborami najtrudniejszymi z możliwych.
Styl Dutki pozostaje gęsty, sugestywny i pełen historycznych detali. Widać w nim to, co jest charakterystyczne dla tego autora – ton zadumy nad losem ludzi, których historia wystawiła na próbę większą, niż mogli jej podołać.
Wojciech Dutka, Zdradzona
Wydawnictwo Lira, 17 października 2025
ISBN: 9788368577174
Red Dawn over Czeremosz | Wojciech Dutka’s ‘Zdradzona’ (Betrayed) is a story about how the past can shape us long after historical events have passed. It is also about self-denial, about compromises that, over time, create a new reality and build a new identity, writes Jakub Hinc.