Stworzyła detektywa Poirota i pannę Marple oraz sztukę najdłużej graną nieprzerwanie w historii teatru. Była i pozostaje Królową Kryminału. Sama pisała o sobie: „Lubię słońce, morze, koncerty i haftowanie”. 135 lat temu urodziła się Agatha Christie.
Kobieta wyszła z domu w Sunningdale bez słowa i wsiadła do samochodu. Gdyby ktoś ją wtedy spotkał, gdyby zdołał uchwycić wzrokiem jej twarz w szybie samochodu pędzącego może nawet z prędkością 80 km/h, na pewno zauważyłby na jej obliczu wzburzenie, choć pewnie maskowane charakterystyczną dla jej społecznej pozycji powściągliwością. Niestety, nikt jej tego wieczora nie widział. Jej samochód, 4-cylindrowy Morris Cowley został odnaleziony nad ranem tuż przy kamieniołomach. W środku odnaleziono nieważne prawo jazdy i porzucone ubrania.
Co się wydarzyło? Do dziś nie wiadomo tego na pewno. Szukano jej wiele dni, a sam Arthur Conan Doyle udał się do medium spirytystycznego z rękawiczką zaginionej, aby w ten sposób ją odnaleźć. Wiadomo za to, że bohaterka tego zaginięcia, nazwana potem „Królową Kryminału”, wkrótce miała napisać swoje najbardziej znane powieści, w tym „Śmierć na Nilu” czy „Morderstwo w Orient Expressie” i zostać najlepiej sprzedającą się powieściopisarką wszech czasów, z ponad dwoma miliardami opublikowanych egzemplarzy.
Nici z opery
Agatha Christie, a właściwie dame Agatha Mary Clarissa Mallowan, albo po prostu Lady Mallowan, z domu Miller, urodziła się 15 września 1890 roku. Pietnaście lat później matka wysłała ją do Paryża, gdzie przyszła pisarka kształciła się w szeregu szkół z internatem, skupiając się na szkoleniu głosu i nauce gry na fortepianie. Miała bowiem zostać pianistką lub operową śpiewaczką. Z tej kariery nic jednak nie wyszło. Talent okazała się mieć do zupełnie innej dziedziny sztuki.
W wieku 18 lat Christie napisała swoje pierwsze opowiadanie, a potem kolejne, ale czasopisma, do których je wysyłała, konsekwentnie odmawiały publikacji. Podobnie było z jej pierwsza powieścią – odrzuciło ją sześć wydawnictw. Może zresztą nie była to jeszcze dobra proza, skoro nie spodobała się nawet poleconemu agentowi literackiemu? Ten jednak zachęcił początkującą pisarkę, by się nie poddawała i napisała coś innego.
Uchodźca z Belgii
Tymczasem Agatha wsiąkała w życie towarzyskie, we wszystkie te przyjęcia w wiejskich domach, jazdy konne, polowania i tańce. Miała w tym czasie krótkotrwałe związki z czterema mężczyznami, a z piątym nawet się zaręczyła. W październiku 1912 roku została przedstawiona Archibaldowi Christie. To była miłość od pierwszego wejrzenia. Trzy miesiące po ich pierwszym spotkaniu Archie oświadczył się Agacie, a ona te oświadczyny przyjęła.
Cztery lata później – będąc zresztą fanką wczesnych opowiadań Arthura Conan Doyle’a – napisała swoją pierwszą powieść detektywistyczną zatytułowaną „Tajemnicza historia w Styles” (The Mysterious Affair at Styles). To w niej po raz pierwszy pojawił się niejaki Hercule Poirot, były oficer belgijskiej policji ze „wspaniałymi wąsami” i głową „dokładnie w kształcie jajka”, który schronił się w Wielkiej Brytanii po niemieckiej inwazji na Belgię. Sama powieść rozpoczyna się od propozycji spędzenia urlopu zdrowotnego w Styles, na terenie posiadłości Johna Cavendisha, jaką dostaje kapitan Arthur Hastings. Pewnej nocy otruta zostaje Emilia Cavendish, seniorka rodu. Hastings proponuje przyjacielowi usługi swojego dawnego przyjaciela, belgijskiego detektywa, goszczącego w pobliżu.
Klub Poszukiwaczy Przygód
Powieść przyjęto w wydawnictwie The Bodley Head pod warunkiem, że autorka zmieni sposób rozwiązania zagadki, na co ta przystała. Christi podpisała umowę, zobowiązując się do wydania kolejnych pięciu książek. Dwa lata po debiucie, pisarka opublikowała kolejną powieść, „Tajemniczy przeciwnik” (The Secret Adversary, 1922), w której występuje nowa para detektywów, Tommy i Tuppence. Punktem wyjścia jest przekazanie przez kuriera przypadkowej osobie tajnych dokumentów, mogących skompromitować brytyjski rząd. Do akcji wkraczają bohaterowie, młodzi ludzie, którzy postanawiają założyć Klub Poszukiwaczy Przygód – spółkę gotową za odpowiednią opłatą na każde, nawet najbardziej szalone zadanie.
Trzecia powieść Christie, „Morderstwo na polu golfowym” (Murder on the Links, 1923), była powrotem do Poirota. Detektyw otrzymuje tu telegram od milionera Paula Renaulda, który prosi go o przybycie do posiadłości we Francji. Kiedy jednak Poirot przyjeżdża, okazuje się, że Renauld nie żyje; został zasztyletowany, a jego ciało znaleziono na polu golfowym.
Agatha surfuje na stojąco
W 1922 roku małżeństwo Christie dołączyło do światowej trasy promocyjnej Wystawy Imperium Brytyjskiego, podróżując do Afryki Południowej, Australii, Nowej Zelandii, na Hawaje i do Kanady. Nauczyli się surfować na leżąco, a nawet byli wśród pierwszych Brytyjczyków, którzy surfowali na stojąco. Pisarka miała powiedzieć: „To jedna z najdoskonalszych aktywności fizycznych, jakie znałam”.
Ale kilka lat po tej przygodzie w ich małżeństwie zaczyna się psuć. W sierpniu 1926 roku Archie poprosił Agathę o rozwód – zakochał się bowiem w Nancy Neele. 3 grudnia 1926 roku para pokłóciła się, gdy Archie ogłosił swój plan spędzenia weekendu z przyjaciółmi, w tym z Neele, bez towarzystwa żony. Miało to poważne konsekwencje. Późnym wieczorem Agatha Christie zniknęła z domu w Sunningdale.
Wyszła z domu i dotychczas nie wróciła
Prasa podchwyciła temat, przedstawiając go w tonie sensacji, sprawa stała się głośna na całym świecie, „The New York Times” poświecił mu artykuł na pierwszej stronie. Bądź co bądź chodziło o wówczas już znaną pisarkę i zarazem kobietę z towarzystwa. Minister spraw wewnętrznych William Joynson-Hicks naciskał na policję, a jedna gazet zaoferowała nagrodę w wysokości 100 funtów (równowartość dzisiejszych 5400 funtów). W poszukiwania zaangażowano ponad tysiąc policjantów, 15 tysięcy wolontariuszy i kilka samolotów, które przeszukały okolicę z powietrza, co było zresztą pierwszym przypadkiem zaangażowania lotnictwa w poszukiwania osób cywilnych.
Sir Arthur Conan Doyle dał medium spirytystycznemu jedną z rękawiczek Christie, jednak pomimo szeroko zakrojonych poszukiwań, nie odnaleziono pisarki przez kolejne dziesięć dni. Dziś wiadomo tylko tyle, że dzień po jej zaginięciu piła herbatę w Londynie i odwiedziła dom towarowy Harrods. Odnaleziono ją 14 grudnia w hotelu Swan Hydropathic w Harrogate w Yorkshire, niemal 300 km na północ od domu w Sunningdale, zarejestrowaną jako „Pani Tressa Neele z Kapsztadu”. Dwóch lekarzy zdiagnozowało u niej „bezsprzeczną, autentyczną utratę pamięci”.
Orient Expressem po męża
W 1928 roku Agatha Christie opuściła Wyspy i pojechała Orient Expressem do Stambułu, a następnie do Bagdadu. W Iraku zaprzyjaźniła się z archeologiem Leonardem Woolleyem i jego żoną, którzy zaprosili ją do powrotu na wykopaliska w lutym 1930 roku. Podczas tej drugiej podróży poznała archeologa Maxa Mallowana, za którego wyszła za maż i żyli razem aż do śmierci pisarki. Doświadczenia z podróży Christie wykorzystała potem w twórczości. „Morderstwo w Orient Expressie” (Murder on the Orient Express lub Murder on the Calais Coach, 1933, 1934) to kolejna, siódma już powieść z detektywem Herkulesem Poirot, a zarazem jedna z najbardziej znanych powieści autorki. Podczas podróży Orient Expressem sen Poirota przerywa okrzyk dobiegający z przedziału zajmowanego przez pewnego Amerykanina, pana Ratchetta. Następnego poranka okazuje się, że mężczyzna został zamordowany. Detektyw natrafia podczas oględzin przedziału na fragment nadpalonej notki, która doprowadza go na trop znanej sprawy porwania i zamordowania kilka lat wcześniej trzyletniej Daisy Armstrong.
Wcześniej jednak, w 1930 roku opublikuje pisarka pierwszą powieść ze swoją drugą topową bohaterką, panną Marple. „Morderstwo na plebanii” (The Murder at the Vicarage) rozpoczyna się od znalezienia przez miejscowego proboszcza, w jego własnym gabinecie, zwłok pułkownika Protheroe. Do zbrodni przyznają się jednocześnie aż dwie osoby. Policja nie wie, co myśleć, a panna Marple początkowo typuje aż siedmioro podejrzanych. Sprytna starsza pani potrafi jednak iść po nitce do kłębka i w końcu przedstawić rozwiązanie tej niecodziennej zagadki.
Od Mezopotamii po Nil
W 1936 roku ukazuje się „Morderstwo w Mezopotamii” (Murder in Mesopotamia)– tu Hercule Poirot rozwiązuje zagadkę zabójstwa Luizy Leidner, żony archeologa, którą prześladowała przeszłość, związana z byłym mężem, prawdopodobnie niemieckim szpiegiem. Kobieta ginie od ciosu w głowę, a sposobność do popełnienia zbrodni – co jest znakiem charakterystycznym w twórczości Christie – miał niemal każdy z członków ekspedycji. Wkrótce ginie kolejna kobieta.
W tym samym roku powstaje powieść „A.B.C.”, w niej Poirot musi położyć kres serii okrutnych morderstw dokonywanych alfabetycznie na terenie całej Anglii, a rok później jedna z najsłynniejszych powieści pisarki, „Śmierć na Nilu” (Death on the Nile). Słynny detektyw Herkules Poirot wybiera się na rejs po Nilu ekskluzywnym statkiem wycieczkowym „Karnak”. Pewnego dnia, podczas zwiedzania egipskiej świątyni, o mały włos nie zostaje uderzona wielkim głazem jedna z uczestniczek tego samego rejsu, milionerka Linnet Doyle. Dla Poirota staje się jasne, że młodej kobiecie grozi śmiertelne niebezpieczeństwo. Ma rację – Linnet zostaje pewnego ranka znaleziona w swojej kajucie z przestrzeloną głową.
Trucizny i pan Owen
Podczas II wojny światowej Agatha Christie przeprowadziła się do Londynu. Pracowała tam w aptece w University College Hospital, gdzie aktualizowała swoją wiedzę na temat trucizn. Na tyle dobrze, że w 1977 roku brytyjski personel medyczny, który przeczytał książkę Christie, rozpoznał na podstawie opisanych przez nią objawów przypadek zatrucia talem.
W 1949 roku pisarka wydała powieść „I nie było już nikogo” (Ten Little Niggers, na prośbę wnuka autorki tytuł zmieniono na tytuł obowiązujący od 1940 roku w USA na „And Then There Were None”). W tej powieści nie spotkamy żadnego z detektywów Christie. Oto tajemniczy pan Owen zaprasza na odciętą od świata wyspę dziesięciu gości, których pozornie nic ze sobą nie łączy. W dniu przyjazdu okazuje się, że gospodarz nie pojawia się na wyspie. Zgodnie z wcześniejszymi instrukcjami, dwójka służących odtwarza płytę, na której pan Owen oskarża kolejnych gości o zbrodnie, które popełnili, a których nie da się im udowodnić i za które nigdy nie dosięgnęła ich kara. Gdy każda z osób znajduje w swoim pokoju dziecięcy wierszyk, nikt nie spodziewa się, że jeszcze tej samej nocy rozpocznie się makabryczna zabawa – jeden po drugim ginąć zaczną kolejni goście.
Pułapka na filmowców
W 1952 roku Christie napisała sztukę teatralną „Pułapka na myszy” (The Mousetrap). Okazała się ona najdłużej wystawianą bez przerwy sztuką w dziejach teatru. Londyńska premiera w Ambassadors Theatre na West Endzie miała miejsce 25 listopada 1952 roku, spektakl grany jest do dziś osiągając liczbę ponad 30 000 przedstawień (z przerwą podczas pandemii COVID-19). Wcześniej jednak opowiadanie przerobione zostało na słuchowisko radiowe mające być prezentem pisarki dla królowej Marii, małżonki króla Jerzego V, z okazji jej urodzin. Historia oparta jest na prawdziwym przypadku Dennisa O’Neilla , który zmarł po tym, jak on i jego brat Terence, doświadczyli skrajnego znęcania się, gdy w 1945 roku przebywali pieczy zastępczej u farmera z Shropshire i jego żony.
Co ciekawe, Christie napisała opowiadanie, które było pierwowzorem słuchowiska i sztuki, ale nigdy nie ukazało się ono w Wielkiej Brytanii (opublikowano je w USA). Christie zastrzegła bowiem, że nie wolno go publikować w jej kraju dopóki będzie wystawiane jako sztuka teatralna na londyńskim West Endzie. Także dlatego nigdy nie powstała adaptacja filmowa sztuki – pisarka zastrzegła bowiem również, że taka produkcja może dojść do skutku dopiero, gdy sztuka na więcej niż pół roku spadnie z afisza.
Tajemnicze domy
Od roku 1971 stan zdrowia Agathy Christie zaczął się pogarszać, ale nadal pisała. Jej ostatnią powieścią była „Tajemnica Wawrzynów” (Postern of Fate, 1973). Tommy i Tuppence Beresfordowie są tu już małżeństwem w podeszłym wieku. Na starość wyprowadzają się do nowej posiadłości – domu zwanego „Wawrzyny”. Kiedy pani domu robi porządki w starych książkach, natrafia na zaszyfrowaną wiadomość. Ktoś pisze, że niejaka Mary Jordan nie umarła śmiercią naturalną.
Ostatnią wydaną powieścią Christie – już pośmiertnie – było „Uśpione morderstwo” (Sleeping Murder: Miss Marple’s Last Case, 1976), pisana prawdopodobnie w czasie wojny. Akcja powieści rozgrywa się w 1944 roku. Po latach spędzonych w Nowej Zelandii Gwenda Reed wraca do kraju. Przed przyjazdem świeżo poślubionego męża chce kupić i urządzić dom w Dillmouth. Szybko jednak zaczynają ją prześladować wizje zamordowanej kobiety, a ona sama zdaje sobie sprawę, że już kiedyś, jako dziecko mieszkała w tym domu i że zamordowano tu jej macochę. Na pomoc rusza panna Marple.
Ostatnie śledztwo
Agatha Christie zdążyła się przed śmiercią na dobre pożegnać ze swoim najbardziej popularnym bohaterem. Powieść „Kurtyna” (Curtain: Poirot’s Last Case, 1975), zgodnie z oryginalnym tytułem jest z założenia ostatnią przygodą belgijskiego detektywa, na co jednoznacznie wskazuje zakończenie książki. Wiekowy już kapitan Arthur Hastings dostaje list od Poirota, w którym ten donosi, że stan jego zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu i chciałby spotkać się z Hastingsem ostatni raz – w miasteczku Styles, w którym rozwiązywali swoją pierwszą zagadkę. Podczas spotkania detektyw ujawnia, że chodzi o rozwiązanie ostatniej sprawy: pięciu nagłośnionych niedawno zbrodni.
W 1946 roku „Królowa Kryminału” powiedziała o sobie: „Moją największą niechęcią są tłumy, głośne dźwięki, gramofony i kina. Nie lubię smaku alkoholu i nie lubię palenia. Lubię natomiast słońce, morze, kwiaty, podróże, dziwne potrawy, sport, koncerty, teatry, fortepiany i haftowanie”. Zmarła 12 stycznia 1976 roku, pozostawiając po sobie 66 powieści i 14 zbiorów opowiadań, która szybko stały się kanwą dla kina, telewizji i teatru, źródłem inspiracji dla wielu twórców, którzy przyszli po niej.