„Choroba czy dar” to zapis wciągających rozmów lekarzy i językoznawcy o starości. Rozmów, które uświadamiają nam jak o starości warto mówić, jak ją oswajać, jak ją „rozgadać” – pisze Przemysław Poznański.
Ta książka to zaproszenie – do ogrodu, do częstowania się szarlotką, wreszcie do wysłuchania, ale poniekąd też uczestniczenia w niezobowiązującej rozmowie. Lekkiej w tonie, ale ważkiej w treści. Formuła tej opowieści jest więc dość niezwykła. To nie wywiad-rzeka (także dlatego, że nie ma tu wyraźnego moderatora, choć gospodarzem spotkań jest prof. Jerzy Bralczyk), raczej niestroniąca od drobnych dygresji pogawędka, w której nie ma jednak nic przypadkowego, bowiem nad spotkaniami, układającymi się w siedem rozmów w gronie trzech lub czterech osób, wisi temat być może jeden z najważniejszych.
„To krótkie słowo w sobie kryje lęki, stereotypy i kulturowe uprzedzenia” – powie prof. Bralczyk. To on, wraz z lekarzami: dr Janiną Kokoszką-Paszkot, prof. Arturem Mamcarzem i prof. Leszkiem Czupryniakiem spróbuje ukazać nam starość pozbawioną etykiet, z jej cieniami, ale i blaskami, przede wszystkim jednak jako naturalny etap w życiu człowieka.
Stygmatyzowanie, lekceważenie
„Współczesność wypiera starość” – usłyszymy z ust prof. Mamcarza. Media i reklama z ich kultem ciała i młodości sprawiają, że mówienie o starości jest niemodne, niemedialne. Przekłada się to na język – dziedziczony zresztą w spadku – w którym nie brakuje stygmatyzowania, lekceważenia, umniejszania, a nawet niechęci. Wykorzystujemy do tego nie tylko takie słowa jak „starzec” czy „starucha”, ale także takie – jak choćby „dziaduś” – które same w sobie nie mają ładunku negatywnego, ale użyte w konkretnym kontekście mogą sprawić przykrość.
Powie prof. Bralczyk, że język bywa i barometrem nastrojów społecznych i termostatem je podgrzewającym. Dlatego tak ważne jest jak mówi się o starości – jakie nastroje nasz język odzwierciedla i jakie buduje. Mówienie o starości w kategoriach chorób i zniedołężnienia, buduje w społeczeństwie poczucie litości albo wręcz niechęci, jeśli podkreślamy doświadczenie czy godność, tworzymy podstawy do zmian w społecznej opinii.
Jesień życia
Mówi się o starości, że to „jesień życia”. Jak jednak zauważy dr Kokoszka-Paszkot, jesień może być słoneczna i pogodna, albo deszczowa i smutna. Ale zaraz doda, że jesień może być też czasem „dojrzewania do pełni – cichej, nieefektownej, ale głęboko ludzkiej”. I postuluje, by także medycyna – szczególnie wtedy, gdy obiecuje cofnąć czas – zmieniła swój język odnośnie do starości. To ta przecież – nawiązując do tytułu książki – sama w sobie chorobą nie jest, choć wiele chorób może jej towarzyszyć. Ze starością nie można „walczyć” lecz można jej „towarzyszyć”, a iluzję kontroli zastąpić mądrą troską.
Rozmowa o starości to też rozmowa o samotności – takiej z konieczności, a nie z wyboru. Wnika ona często z odmawiania ludziom starym człowieczeństwa. „Samotność nabiera rangi państwowej, bo odmawianie człowieczeństwa odbywa się subtelnie” – zaznacza prof. Czupryniak. I wylicza takie zwroty odnoszące się do seniorów jak „obciążanie systemu”, twierdzenie, że „im się już nie należy”, sprowadzanie ich potrzeb do leków i opieki. Tymczasem starość to także niejednokrotnie czas spełniania pasji, czas samodoskonalenia poprzez np. Uniwersytety Trzeciego Wieku.
Osiągnąć, czyli…
I o tym właśnie jest ta książka: jeśli o chorobie, to przede wszystkim o chorobie języka, który unika nazywania rzeczy po imieniu, piętnuje więc lub ośmiesza, a jeśli o darze, to tym, który zamyka się we frazie „osiągnąć wiek”. „Samo słowo ‘osiągnąć’ brzmi pozytywnie: osiąga się sukcesy, pozycje, cele – zauważy przecież prof. Bralczyk.
„Dar czy choroba” to trzecia książka z cyklu rozmów językoznawcy z lekarzami, po „Zdrowym języku” i „Cukrze na języku. Rozmowach o cukrzycy”. Niezwykle potrzebna, bo umieszczająca pojęcie „starości” w bardzo szerokim kontekście – nie tylko języka, jakim o niej mówimy, ale i w kontekście kultury, w tym literatury czy filmu. Niestroniąca od tematu chorób, cierpienia i bólu, które mogą towarzyszyć starości, ale przede wszystkim podkreślająca jej naturalność jako normalnego etapu ludzkiego życia, który po prostu należy rozgadać.
Jerzy Bralczyk, Janina Kokoszka-Paszkot, Artur Mamcarz, Leszek Czupryniak, Choroba czy dar, czyli jak mówimy o starości
PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2 maja 2026
ISBN: 9788301248628