„Jest jednym z najgenialniejszych twórców powieści historycznych na całym świecie” – pisał o nim Stanisław Cat-Mackiewicz. 180 lat temu urodził się Henryk Sienkiewicz, laureat Literackiej Nagrody Nobla, autor Trylogii, „Quo vadis”, „Krzyżaków”.
„Poeci i pisarze reprezentują swoje narody w otwartym konkursie o Nagrodę Nobla. W związku z tym przyznanie Nagrody przez Akademię gloryfikuje nie tylko autora, ale także tych, których jest synem, i świadczy o tym, że ten naród ma udział w powszechnym osiągnięciu, że jego wysiłki są owocne i że ma prawo do życia dla zysku ludzkości” – mówił 10 grudnia 1905 roku podczas bankietu w Grand Hôtel w Sztokholmie, odbierając Literacką Nagrodę Nobla.
Otrzymał ją „ze względu na wybitne zasługi jako pisarza epickiego”. Pisarza tworzącego w języku kraju nieistniejącym na mapie. Mówił więc: „Mówi się, że Polska jest martwa, wyczerpana, zniewolona, ale oto dowód na jej życie i triumf. Podobnie jak Galileusz, trzeba myśleć «E pur si muove», gdy na oczach świata złożony został hołd dla polskich osiągnięć i genialności”.
Z Woli do Ameryki
„Czytam Sienkiewicza. Dręcząca lektura. Mówimy: to dosyć kiepskie, i czytamy dalej. Powiadamy: ależ to taniocha – i nie możemy się oderwać. Wykrzykujemy: nieznośna opera! i czytamy w dalszym ciągu, urzeczeni. Potężny geniusz! – i nigdy chyba nie było tak pierwszorzędnego pisarza drugorzędnego. To Homer drugiej kategorii, to Dumas Ojciec pierwszej klasy” – pisał o nim w „Dziennikach” Witold Gombrowicz. Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 w Woli Okrzejskiej. W 1869 roku debiutował jako dziennikarz. „Przegląd Tygodniowy” wydrukował jego recenzję sztuki teatralnej, a „Tygodnik Ilustrowany” zamieścił rozprawkę historyczno-literacką o Mikołaju Sępie Szarzyńskim. Sienkiewicz pisał pod pseudonimem „Litwos” do „Gazety Polskiej” oraz „Niwy”. W 1873 objął w „Gazecie Polskiej” stały felieton Bez tytułu, a w 1875 cykl Chwila obecna. Od 1874 prowadził dział literacki w „Niwie”.
W 1872 wydał powieść „Na marne” oraz „Humoreski z teki Worszyłły”, a następnie „Stary sługa” (1875), „Hania” (1876), oraz „Selim Mirza” (1877). Trzy ostatnie utwory nazywane są małą trylogią. Bywał w popularnych w owym czasie salonach warszawskich: u swej krewnej Jadwigi Łuszczewskiej, znanej pod literackim pseudonimem Deotyma, oraz u aktorki Heleny Modrzejewskiej. Wraz z z nią zresztą oraz z grupą innych przyjaciół wybrał się w podróż do USA w lutym 1876 roku. Ten okres jego życia przewrotnie opisał w powieści „To przez ten wiatr” Jakub Nowak. Z tego okresu pochodzą Listy z podróży do Ameryki, drukowane w „Gazecie Polskiej”.
Ku „Ogniem i mieczem”
W 1878 roku Sienkiewicz wrócił do Europy. Zatrzymał się w Londynie, następnie przez rok przebywał w Paryżu. Podczas pobytu we Francji poznał nowy prąd w literaturze – naturalizm. Pod pseudonimem „Litwos” wydał na łamach „Kurjera Warszawskiego” nowelę „Janko Muzykant” w 1879. W tym samym roku, w artykule „Z Paryża”, stwierdził: „Dla powieści naturalizm był w zasadzie znakomitym, niezbędnym i może jedynym krokiem naprzód”. Dwa lata później zmienił jednak zdanie i wypowiedział się o naturalizmie w tonie krytycznym. Wyrazem przekonań na temat naturalizmu i pisarstwa jako takiego były wydane drukiem odczyty: „O naturalizmie w powieści” (1881), „O powieści historycznej” (1889), „Listy o Zoli” (1893).
W 1882 roku Henryk Sienkiewicz nawiązał współpracę z dziennikiem „Słowo” (pismo o tendencjach konserwatywno-szlacheckich) i początkowo był nawet jego redaktorem naczelnym. Tam w miesiącach luty-marzec ukazała się w prasie kolejna nowela „Bartek Zwycięzca”. Ale już dwa lata wcześniej rozpoczął pracę nad powieścią historyczną „Ogniem i mieczem”. Powieść ukazywała się w odcinkach na łamach „Słowa” od 2 maja 1883 do 1 marca 1884 roku. Była też jednocześnie drukowana w warszawskim „Słowie” i krakowskim „Czasie”.
Ku „Quo vadis” i „Krzyżakom”
W „Ogniem i mieczem” przeplata się wątek walk polsko-kozackich z historią miłosną Jana Skrzetuskiego i Heleny Kurcewiczówny. Poznajemy przebiegłego i pełnego poczucia humoru Jana Onufrego Zagłobę oraz obdarzonego ogromną siłą i życzliwego, ale naiwnego jak dziecko Litwina Longinusa Podbipiętę, który ślubował czystość, dopóki mieczem przodków, Zerwikapturem, nie zetnie trzech głów „pohańców” za jednym zamachem. Poznajemy także „małego rycerza” Michała Wołodyjowskiego, pierwszą szablę Rzeczypospolitej, sługę Skrzetuskiego Rzędziana, beznadziejnie zakochanego w Helenie Bohuna, jak również dwie ważne postaci historyczne epoki: Bohdana Chmielnickiego i Jeremiego Wiśniowieckiego.
W drugiej połowie lat osiemdziesiątych i początku lat dziewięćdziesiątych pisarz rozpoczął pracę nad kolejną częścią Trylogii – „Potopem”, a potem „Panem Wołodyjowskim”. W 1891 ukazało się książkowe wydanie „Bez dogmatu”, które drukowane było wcześniej (od 1889 do 1890) na łamach „Słowa”. W 1892 Sienkiewicz podpisał umowę na powieść „Rodzina Połanieckich” (której książkowe wydanie ukazało się w 1895), w tym samym roku prasa donosiła, że pisarz przystąpił do prac nad powieścią z czasów krzyżackich, w 1893 roku rozpoczął przygotowania do powieści „Quo vadis”, a latem 1894 roku odczytał w Zakopanem fragmenty „Krzyżaków” (1900).
Od Nerona po Jagiełłę
Choć Sienkiewicz Nobla dostał za całokształt, to niewątpliwie jego dziełem najbardziej rozpoznawalnym na świecie jest „Quo vadis”. Akcja książki rozgrywa się głównie w Rzymie, podczas końcowych 6 lat panowania Nerona (63–68), akcja epilogu – ok. 68 r. Głównym wątkiem powieści jest miłość Winicjusza i Ligii. Należą oni do dwóch odrębnych światów: Winicjusz jest patrycjuszem rzymskim, Ligia zakładniczką pochodzącą z barbarzyńskiego plemienia Ligów, a także chrześcijanką. Ich miłość wystawiona jest na próbę przez czasy, w których żyją – historyczny wątek powieści skupia się na postaci rzymskiego cesarza Nerona, a także na prześladowaniach i szerzeniu się wiary chrześcijańskiej. Istotną dla utworu postacią jest Petroniusz – rzymski patrycjusz, bliski doradca Nerona, najbardziej tragiczną i zarazem komiczną postacią jest z kolei Chilon Chilonides, pozbawiony zasad moralnych i gotów sprzedać niewinnego.
Z kolei „Krzyżacy” opowiadają o konflikcie jagiellońskiej Polski z zakonem krzyżackim. Na tle tych znaczących wydarzeń historycznych autor opisuje dzieje barwnych i wyrazistych postaci. Bohaterami powieści są: Jurand ze Spychowa i jego córka Danusia, a także rycerze Maćko z Bogdańca i jego bratanek Zbyszko. Tragiczna miłość Zbyszka i Danusi stanowi wątek melodramatyczny, a walka ze zdradzieckimi Krzyżakami miała podnosić ducha Polaków pod zaborami. Kulminacją powieści jest zwycięska bitwa pod Grunwaldem, przedstawiona jako tryumf oręża polsko-litewskiego.
Zazdrość za „Quo vadis”
Henryk Sienkiewicz zmarł wieczorem 15 listopada 1916 roku w apartamencie hotelowym w Vevey. Trumna z jego ciałem została wystawiona w miejscowym katolickim kościele Matki Bożej, tam też 22 listopada odbyły się uroczystości pogrzebowe. Został pochowany na miejscowym cmentarzu. Na pogrzeb pisarza w katedrze wawelskiej nie zgodził się biskup krakowski Adam Sapieha. Dopiero w 1924 roku, już w wolnej Polsce, prochy pisarza uroczyście sprowadzono do kraju. Prochy złożono w specjalnie przygotowanej krypcie i sarkofagu.
„Henryk Sienkiewicz jest jednym z najgenialniejszych twórców powieści historycznych na całym świecie” – pisał o nim w „Domu Radziwiłłów” Stanisław Cat-Mackiewicz. „Na krawędzi XIX i XX wieku powieść tego Polaka, Quo vadis, pobiła rekordy nakładów wszelkich powieści, co wzbudziło uzasadniony żal i zazdrość ze strony wielu pisarzy francuskich”.