Dała nam „Rozważną i romantyczną”, „Dumę i uprzedzenie”, „Emmę”. 250 lat temu urodziła się Jane Austen.
Zaskrzypiały drzwi. Była bardzo wyczulona na ten dźwięk – to był znak, że pora szybko schować notatki, przerwać pisanie. Ale, gdy mogła oddać się pisaniu, pokazała, że „zmuszona za młodu do rozwagi, z wiekiem dojrzała do romantyczności: to naturalne konsekwencje nienaturalnego początku”*. Wychodziła z założenia, że nie warto obnosić się z tym, że się pisze? Po co kłuć w oczy sukcesem, który niespodziewanie nadejdzie, gdy wreszcie wyda „Rozważną i romantyczną”?
Nakłaniana do czytania…
Jane Austen urodziła się 16 grudnia 1775 roku w Steventon, w domu anglikańskiego duchownego, którego roczny dochód wynosił niewiele ponad 600 funtów. To ważne, bo tak niewielka kwota znacząco zmniejszała szanse jego córki na dobre zamążpójście. Ale to nie dlatego nigdy nie wyszła za mąż – pieniądze były jedną z przyczyn, drugą był zbieg nieszczęśliwych okoliczności.
Nauki pobierała głównie w domu, ucząc się przede wszystkim rysowania, gry na pianoforte i innych umiejętności potrzebnych młodej damie, jednak namawiano ją również do czytania literatury, zarówno klasycznej, jak i powieści popularnych. Polubiła szczególnie powieść „Sir Charles Grandison” Samuela Richardsona, ceniła także utwory Fanny Burney (np. „Camilla i Cecilia”), ale czytywała też powieści gotyckie autorstwa Ann Radcliffe.
…i pisania
Namawiano ją też do pisania. W 1795 roku napisała niewydaną za jej życia powieść „Lady Susan”, a także szkice powieści „Elinor i Marianne”, „Pierwsze wrażenia” i „Susan”, które ostatecznie wiele lat później stanowiły podstawę dla najbardziej znanych jej dzieł , którymi są „Rozważna i romantyczna”, „Duma i uprzedzenie” i „Opactwo Northanger”. Inspirację czerpała z życia. Gdy w 1800 roku wielebny Austen przeszedł na emeryturę, rodzina przeniosła się do Bath, modnej miejscowości, do której w sezonie zjeżdżało się najlepsze towarzystwo,. Nic więc dziwnego, że bystra młoda kobieta, obdarzona zmyłem obserwacji, znakomicie sportretowała na kartach swych powieści życie klasy wyższej.
Jane Austen trzykrotnie była bliska zamążpójścia – na przełomie 1795 i 1796 roku poznała Irlandczyka Thomasa Lefroya, z którym dość długo flirtowała, jednak ostatecznie do małżeństwa nie doszło. Jakiś czas później, podczas jednej z jej corocznych podróży nad morze, poznała miłego, młodego człowieka, który, według słów Cassandry, jedynej siostry Jane, zakochał się w przyszłej pisarce i ewentualne oświadczyny z jego strony z pewnością byłyby przyjęte. Okoliczności jednak sprawiły, że młodzieniec musiał wyjechać, a jedyne informacje o nim, jakie później dotarły do sióstr, donosiły o jego śmierci. W 1802 Jane oświadczył się Harris Bigg-Wither, młodszy od niej o sześć lat. Kobieta przyjęła oświadczyny, jednak następnego dnia zmieniła zdanie – mężczyzna nie odznaczał się ani urodą, ani intelektem.
Rozważna i romantyczna
Jane skupiła się na pisaniu – wprowadziła poprawki do „Rozważnej i romantycznej” (Sense and Sensibility), która w 1811 roku została skierowana do druku i wydana jako dzieło „pewnej damy”. Akcja powieści rozgrywa się prawdopodobnie między 1792 a 1797 rokiem i opowiada o losach trzech sióstr Dashwood i ich owdowiałej matki, które zmuszone są opuścić rodzinną posiadłość w Sussex i przenieść się do skromnego domku na terenie posiadłości dalekiego krewnego w Devon. Tam dwie najstarsze córki doświadczają miłości i złamanego serca, co wystawia na próbę ich kontrastowe charaktery.
Powieść zdobyła bardzo pochlebne recenzje – w lutym 1812 roku pierwsza z nich, zamieszczona w „Critical Review”, chwaliła powieść tymi słowami: „doskonale napisana; bohaterowie pochodzą ze szlachty, ich postacie są naturalne i zręcznie zbudowane. Akcja jest wiarygodna, wysoce zajmująca i zabawna; zakończenie takie, jakiego życzyłby sobie czytelnik, całość zaś dostatecznie długa, by podtrzymać zainteresowanie, nie nudząc. Przynosi zaszczyt autorce, która wykazuje się ogromną znajomością charakterów i szczęśliwie łączy zdrowy rozsądek ze sprawami lżejszymi”.
Dobre recenzje „Rozważnej i romantycznej” oraz zarobek wysokości 140 funtów skłoniły Jane Austen do wysłania wydawcy „Dumy i uprzedzenia” (Pride and Prejudice, 1813). Napisana w konwencji romansu, powieść ta jest jednocześnie jedną z pierwszych książek społeczno-obyczajowych w angielskiej literaturze. Autorka ukazuje życie wyższych sfer na przełomie XVIII i XIX wieku. Trafne obserwacje psychologiczne, humor i wątki romansowe sprawiły, że książka cieszy się wielką popularnością także współcześnie. Jej tytuł książki odnosi się do postawionej przez autorkę tezy, że pierwsze wrażenie często bywa mylące, a bliższa znajomość potrafi diametralnie zmienić opinię o drugiej osobie. Powieści Jane Austin na tapet wziął też Thomas Piketty w monumentalnym „Kapitale w XXI wieku” zwracając uwagę na niemalże detaliczne przedstawienie ekonomicznych zależności angielskiego społeczeństwa początku XIX wieku, a zwłaszcza miejsca w nim kobiet.
Powieść Austen została wydana w 1813 roku, gdy pisarka pracowała już nad kolejną książką. „Mansfield Park” ukazał się drukiem w maju 1814 roku. Obie powieści odniosły sukces, a Jane zaczęła pisać „Emmę” (wydaną w grudniu 1815 roku). W sierpniu 1816 roku rozpoczęła pracę nad „Perswazjami” (Persuasion), które skończyła pisać rok później. Ani ta książka, ani rozpoczęta „Sandition” nie zdążyły się już ukazać za życia autorki.
Pierwsza i ostatnia
Na początku 1816 roku Jane Austen poczuła się źle. Za radą lekarza przeniosła się z siostrą do Winchesteru, jednak choroby nie udało się pokonać i pisarka zmarła 18 lipca 1817 roku w wieku 41 lat. Przyczyna śmierci nie jest znana, najczęściej mówi się jednak o chorobie Addisona. Została pochowana w katedrze w Winchesterze. Po śmierci pisarki jej brat Henry oddał do druku „Perswazje” i wcześniejszą, niewydaną powieść „Opactwo Northanger” (Northanger Abbey). Były to pierwsze powieści autorki, które zostały wydane pod jej nazwiskiem.
Pisarz i krytyk William Dean Howells pisał: „Realizm to nic więcej i nic mniej niż wierne traktowanie materii, a Jane Austen była pierwszą i ostatnią z angielskich powieściopisarek, która traktowała materię z całkowitą wiernością. Dzięki temu pozostaje najbardziej artystyczną z angielskich powieściopisarek i jedyną godną porównania z wielkimi artystami skandynawskimi, słowiańskimi i latynoamerykańskimi”.
*”Rozważna i romantyczna”, tłum. Anna Przedpełska-Trzeciakowska