Upowszechnienie przez niego druku pozwoliło, by księgi stały się dostępne dla znacznie większego grona osób, a nowe prądy i idee trafiły pod strzechy. O Johannesie Gutenbergu w 625. rocznicę urodzin pisze Jakub Hinc.
O jego życiu zachowało się bardzo niewiele pewnych informacji. Niemal nic nie wiadomo o jego dzieciństwie, młodości czy wykształceniu. Nie ma pewności nawet co do roku jego urodzenia – przyjmuje się, że na świat przyszedł między 1394 a 1404 rokiem. Prawdopodobnie został ochrzczony 24 czerwca w roku swoich narodzin, a ponieważ daty jego urodzenia nie można z całą pewnością ustalić, Gutenberg Society pod koniec XIX wieku przyjęło, że jest to rok 1400.
Spór o pierwszeństwo
Uchodzi za ojca ruchomej czcionki i druku, ale prawdopodobnie pierwszą czcionkę ruchomą dla pojedynczych znaków wynalazł już w 1041 – chiński kowal Bi Sheng. Wykonał ją z wypalanej gliny. Wydarzenie to odnotował w 1086 r. uczony Shen Kuo. W XIII wieku w Chinach zaczęto używać czcionek drewnianych. Z kolei w Persji w 1294 r. wydrukowano w Tebrizie papierowe pieniądze właśnie metodą chińską (nazywano je nawet po chińsku – chao). Na początku XV wieku pojawiają się pierwsze metalowe czcionki w Korei, otwierając tam zarazem tzw. złoty okres drukarstwa.
Nawet na polu europejskiej poligrafii są kłopoty z tym, by Gutenbergowi przyznać palmę pierwszeństwa, bo w XV wieku w Europie, równolegle w kilku krajach, doszło do wynalezienia ruchomej (a raczej wymiennej) czcionki. Swoją czcionkę wynalazł Holender Laurens Janszoon Coster, prowadzący swoją działalność w holenderskim mieście Haarlem w początkach XV w. Za prekursora druku za pomocą wymiennej czcionki uchodzi też Jean Brito z Brugii w Belgii, a nie można zapomnieć i o Pamphilo Castaldim z Feltre we Włoszech oraz Prokopie Waldvoglu – czeskim złotniku działającym w tym samym czasie w Awinionie we Francji.
Gutenberg, czyli kto?
Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg urodził się jako trzecie dziecko patrycjusza i kupca Friedricha (Friele) Gensfleischa i jego drugiej żony Else Wirich. Najstarszy znany dokument bezspornie wymieniający Johannesa pochodzi z 1420 roku – dotyczy sporu o spadek po jego zmarłym ojcu. O jego dzieciństwie i młodości, niewiele wiadomo. Dobrze udokumentowany jest za to pobyt Gutenberga w Strasburgu, stolicy Alzacji. Dokumenty z nim związane pochodzą z lat 1434–1444. Pierwszy dotyczył wyegzekwowania od Moguncji przyrzeczonych spłat i rat, zachowały się też rachunki za dostarczane mu wino i wódkę. A w 1437 roku patrycjuszka Ennelin zur Yserin Thüre wniosła przeciw niemu skargę przed sąd biskupi o niedotrzymanie obietnicy małżeństwa. Są też dowody świadczące o jego aktywnej działalności gospodarczej i projektowanym przedsięwzięciu znanym pod nazwą „AventurundKunst”, które nie doszło do skutku, choć niektórzy badacze biografii Gutenberga wiążą je wczesnymi próbami drukarskimi.
Nie wiadomo, gdzie Gutenberg przebywał po prawdopodobnym wyjeździe ze Strasburga w 1444 roku. W Moguncji jego nazwisko pojawia się na dokumencie z października 1448 roku, gdy zaciągał tam pożyczkę w wysokości 150 guldenów. W Moguncji też, wspólnie ze wspólnikami ze Strasburga, założył pierwszą drukarnię i pierwsze duże wydawnictwo w europejskiej historii. Dom rodzinny („Hof zum Gutenberg”) dał mu przydomek, który stał się synonimem nazwiska, pod którym jest dziś znany.
Prasa, książka, druk
Choć, co dziś już wiemy, Gutenberg jako pierwszy nie wymyślił ruchomej czcionki, to opracował specjalny aparat do odlewania czcionek z wymiennych matryc, co potem umożliwiało ich ponowne wykorzystanie. Skonstruował też specjalną prasę drukarską, przy pomocy której drukował swoje książki. Proces drukowania stał się za jego sprawą masowy po raz pierwszy w historii, a dzięki użyciu ruchomych czcionek, a także opracowaniu szczególnie praktycznego stopu cyny, ołowiu i antymonu oraz czarnej farby drukarskiej na bazie oleju, okazał się faktycznym początkiem epoki druku i rewolucji medialnej.
W 1997 roku prasa drukarska Gutenberga została uznana za najważniejszy wynalazek drugiego tysiąclecia przez amerykański magazyn Time. Druk uczynił Johannesa Gutenberga „nieśmiertelnym”, a jego najsławniejsze dzieło drukarskie, od nazwiska drukarza zwane „Biblią Gutenberga” (jeden z kilku zachowanych na świecie egzemplarzy 42 wierszowej Biblii znajduje się w Pelplinie) stało się jedną z najbardziej pożądanych książek na świecie.
Bez dat, portretów i grobu
Podobnie jak data urodzin, także dokładna data śmierci Gutenberga nie jest znana. Powszechne przekonanie, że zmarł 3 lutego 1468 r., wywodzi się z oświadczenia opublikowanego w 1913 r. w „Darmstädter Zeitung” przez lokalnego historyka Ferdinanda Wilhelma Emila Rotha, który jednak był niewiarygodny, bo udowodniono mu, że fałszował źródła historyczne. Najbardziej wiarygodnym potwierdzeniem daty śmierci Gutenberga jest notarialne poświadczenie Konrada Humery’ego, w którym zeznaje on, że otrzymał prasę drukarską z „majątku” Gutenberga przed 26 lutego 1468 r. Zatem pewne jest to, że Gutenberg zmarł przed tą datą.
Drukarz został pochowany w kościele franciszkanów w Moguncji. Jednak po licznych remontach w XVIII wieku kościół ten został zburzony i zastąpiony nowym budynkiem. Grobu Gutenberga nie można już odnaleźć. Nie zachował się również żaden autentyczny portret Gutenberga.
He found a woodcut book and left a printed one | His popularization of printing allowed books to become accessible to a much larger group of people, and new currents and ideas came under thatched roofs. Jakub Hinc writes about Johannes Gutenberg on the 625th anniversary of his birth.