Chcesz się przenieść w czasy pierwszych władców Polski? Oto 5 książek, po które warto sięgnąć z okazji przypadającego dziś 1000-lecia koronacji Bolesława Chrobrego.
Bolesław I Chrobry, zwany Wielkim – choć oba przydomki nadano mu już po śmierci – był księciem Polski, a w latach 1003-1004 także księciem Czech, gdzie rządził jako Bolesław IV. Pochodził z dynastii Piastów, był synem Mieszka I i Dobrawy, czeskiej księżniczki. Objął rządy w 992.
Jego ojciec przyjął chrzest, ale to on wspierał chrystianizację kraju oraz wyprawy misyjne Wojciecha Sławnikowica, biskupa praskiego i Brunona z Kwerfurtu. Męczeńska śmierć tego pierwszego w 997 roku i jego rychła kanonizacja stały się powodem zorganizowania w roku 1000 zjazdu gnieźnieńskiego, podczas którego utworzono polskie arcybiskupstwo w Gnieźnie oraz biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu, a cesarz Otton III potwierdził niezależność państwa polskiego i jego władcy, symbolicznie nakładając mu wtedy na skronie własny diadem, co czasem odczytywane jest jako właściwy moment koronacji. Ta formalna miała jednak miejsce w 1025 roku, tym samym, w którym pierwszy król Polski zmarł, przekazując koronę Mieszkowi II Lambertowi.
Co czytać na 100-lecie koronacji?
- Gall Anonim, Cronica et gesta ducum sive principum Polonorum (Kronika polska)
Kronika spisana została po łacinie, prawdopodobnie w latach 1112-16, za rządów Bolesława Krzywoustego, przez nieznanego autora zwanego Gallem Anonimem. Najstarszy zachowany rękopis, będący częścią zbioru dzieł historycznych nazywanych Kodeksem Zamoyskich, pochodzi z drugiej połowy XIV wieku i znajduje się w zbiorach Biblioteki Narodowej.
Autor kroniki pisał ją na zamówienie, z nadzieją na materialną nagrodę. O tę nagrodę dopominał się we wstępach do ksiąg pierwszej i drugiej, a hojność Bolesławów Chrobrego i Szczodrego z wyraźnym naciskiem stawiał za wzór Krzywoustemu. Księga pierwsza opowiada o czynach księcia Popiela, Piasta, Siemowita, Siemomysła (władców, kórych istnienie nie jest potwierdzone historycznie), Mieszka I, Bolesława Chrobrego, Mieszka II, Kazimierza Odnowiciela, Bolesława Szczodrego i Władysława Hermana. Kończy się narodzinami Bolesława Krzywoustego w roku 1086. W treść księgi wpleciona jest wierszowana Pieśń o śmierci Bolesława Chrobrego (łac. De morte Bolezlavi carmina).
Księga druga opowiada o dzieciństwie i młodości Bolesława Krzywoustego. Obejmuje okres od 1086 do roku 1108. W treść księgi wpleciona jest wierszowana pieśń Naszym ojcom wystarczały ryby słone i cuchnące (łac. Pisces salsos et foetentes apportabant alii). Trzecia księga – nieukończona – opowiada o czynach Bolesława Krzywoustego i obejmuje okres od 1109 do roku 1114. Ostatni rozdział mówi o oddaniu Polakom grodu Nakiel, po czym tekst urywa się. W treść księgi wpleciona jest wierszowana pieśń Bolesławie, Bolesławie, ty przesławny książę panie (łac. Bolezlave, Bolezlave, dux gloriosissime).
- Zbigniew Nienacki, Dagome iudex
Przeskakujemy o kilka wieków, do roku 1989, ale po to, by opowiedzieć o książce, której fabuła rozgrywa się przed Mieszkiem I i Bolesławem Chrobrym. To trylogia „Dagome iudex” Zbigniewa Nienackiego – zakotwiczona w polskiej przedhistorii opowieść o mechanizmach władzy, która wytrzymuje porównanie z dziełami Georga R.R. Martina czy J.R.R. Tolkiena. To także opowieść o cenie władzy, jaką bywa pogrążanie się w nieufność i osamotnienie. Czasem cenie szczególnie wysokiej, choćby wtedy gdy sztuka nazywania rzeczy tak, by przejąć nad nimi kontrolę, oznaczać będzie nazwanie zdrajcą kogoś bliskiego. „Dagome iudex” jest bowiem powieścią, w której władza jest wartością nadrzędną, cenniejszą nawet niż więzy krwi, przyjaźń, albo przywiązanie.
Nie chodzi jednak o władzę samą w sobie. Jej zdobycie i utrzymanie ma w powieści Nienackiego wymiar historyczny i geopolityczny, ale i – niemniej ważny – osobisty, psychologiczny. Chodzi zatem o władzę jako środek do osiągnięcia celu większego w każdym z tych wymiarów. Jako drogę do stworzenia przez bohatera ponadczasowego bytu, jakim jest nowe, silne państwo, ale i drogę do zbudowania na tych fundamentach także poczucia własnej wartości, zadania kłamu toczącym bohatera kompleksom. Bohater Nienackiego, Dago, Piastun, wywodzi się bowiem z rodu ludzi karłowatych, lecz ma być jednocześnie dzieckiem olbrzyma Bozy. Ten konflikt napędza jego działania nie mniej niż chęć stworzenia państwa Polan.
W pierwszych tomach pokaże Nienacki żmudny proces zdobywania przez Piastuna kolejnych grodów, także siłą perswazji, dzięki której lokalni władycy zrozumieją korzyści oddania się Dagonowi w „piastowanie”, a potem odsłoni przed nami tajniki sprawowania władzy w myśl zasady „dziel i rządź”, z zakulisowymi knowaniami, układami, z posługiwaniem się wszelkimi możliwymi narzędziami nacisku, choćby ekonomicznymi, gdy okaże się, że ten, kto włada grodami portowymi, decyduje o losie tych, którzy spławiają do niego towary. W ostatnim obnaży autor „Dagome iudex” błędy, jakie popełnia władca zbyt mocno przekonany o swojej wszechmocy, lub taki, którego ambicja, a nawet pycha, nie idzie w parze z doświadczeniem, rozwagą czy mądrością.
- Józef Ignacy Kraszewski, Stara baśń
Mniej więcej w tym samym czasie, co „Dagome iudex” rozgrywa się „Stara baśń: powieść z IX wieku” Józefa Ignacego Kraszewskiego wydana po raz pierwszy w 1876 roku i stanowiąca pierwszą część cyklu powieściowego „Dzieje Polski”. Fabuła powieści nawiązuje do staropolskich podań i legend, m.in. o okrutnym władcy Popielu. Poświęcona została legendarnym początkom państwa polskiego (przed objęciem władzy przez pierwszego władcę Polan – Siemowita Piastowica). Jej akcja rozgrywa na ziemiach plemienia Polan, gdzie władze sprawuje okrutny kneź, którego w powieści nazywa się Chwostkiem, oraz jego żona – Niemka Brunhilda. Oboje marzą o tym, by wprowadzić władzę absolutną, podobną tej, jaką sprawują władcy w Niemczech.
Nie odpowiada to kmieciom nawykłym do poszanowania ich swobód przez rządzących. W końcu wybucha bunt przeciwko Chwostkowi, który wzywa na pomoc niemieckich popleczników. Dochodzi do wojny domowej i oblężenia kneziowego grodu, który zostaje zdobyty, Chwostek ze swymi bliskimi ginie, a władza zostaje powierzona prostemu, lecz cieszącemu się autorytetem kmieciowi Piastowi.
Obok politycznego drugim wątkiem powieści jest miłosny: Doman, młody kmieć i wojownik, zakochuje się w pięknej Dziwie – córce szanowanego kmiecia Wisza. Ona jednak przeznaczona została do służby bogom, więc choć obdarza go uczuciem, odmawia Domanowi, który postanawia uczynić wszystko, by ją zdobyć.
- Elżbieta Cherezińka, Harda
Świętosława – słowiańska księżniczka, która święta jest tylko z imienia, jej ojciec Mieszko – lew alkowy i historia Polski tak fascynująca jak nigdy w szkole – Elzbieta Chezińska, autorka „Hardej” postarała się, aby czytelnik nie był w stanie odłożyć tej książki. Jej się bowiem nie czyta, tylko połyka. Łapczywie przewraca prawie 600 stron i nie zerka na zegarek. I chociaż historycy marudzą, że za dużo tu fantazji, że skąd możemy wiedzieć, co czuła czy myślała Świętosława, a w ogóle nie jest pewne czy istniała, to nic to. Takie prawo pisarza, nawet tego od powieści historycznych, że puste strony historii może wypełnić swoją wyobraźnią. Ważne jest, aby czytelnik uwierzył w wersję pisarza, a to autorce udało się znakomicie.
Akcja „Hardej” zaczyna się, gdy nowa wiara na naszych ziemiach raczkuje, a tytułowej bohaterki nie ma jeszcze na świecie. Mieszko I właśnie zamierza zmienić wiarę i odwrócić się od słowiańskich bóstw, by zostać chrześcijaninem. Odprawia zatem swoje żony, jedną po drugiej, razem siedem, likwiduje kapłanów starej wiary, przyjmuje chrzest i poślubia Dobrawę. Bóg za to nagradza go zwycięstwem i synem Bolesławem, a potem, w gratisie, córką – Świętosławą. Chociaż Mieszko ma ich pod dostatkiem z siedmiu wcześniejszych małżeństw, to ta córka jest najcenniejsza: ochrzczona i z prawego łoża. I to ona jest tytułową Hardą. Świętosława to przeciwieństwo słodkiej, słowiańskiej księżniczki, która w alkowie jest potulna jak baranek, a przy stole biesiadnym cicha i pomocna.
Książka kipi od kobiecych charakterów, motywacji i emocji. Ale autorka jednak oddaje też głos mężczyznom. Niektóre fragmenty historii poznamy z perspektywy m.in Mieszka czy Bolesława Chrobrego. Magia tej książki to wielogłos, ale też wspaniale uchwycona atmosfera zmierzchu Swaroga i Peruna. Moment, w którym – mimo oficjalnej wiary w nowego boga – starzy zajmują jeszcze spory kawałek w ludzkich sercach. Mistyka chrześcijańska miesza się tu z tą z czasów leśnych świątyń Słowian. I gdy mgła spowija las, nigdy nie wiadomo czy pojawi się tam leśne bóstwo, czy Chrystus na krzyżu.
- Paweł Jasienica, Polska Piastów
Po kronikach, w których czasem ponosi autora wyobraźnia, po powieś, baśniach i legendach czas na historyczny esej, a zarazem jedno z najważniejszych dzieł literatury polskiej. To wydana w 1960 roku „Polska Piastów” Pawła Jasienicy, historyka, pisarza, eseisty i publicysty „Tygodnika Powszechnego”. To pierwsza cyklu esejów poświęconych historii Polski przedrozbiorowej. Jej treścią są dzieje Polski od czasów najdawniejszych do śmierci Kazimierza III Wielkiego. Autor skupia się na dziejach władców z dynastii piastowskiej, ukazując przy okazji rozwój państwa przez nich rządzonego.
O Bolesławie Chrobrym pisał Jasienica: „Nie był […] Bolesław wzorem cnót. Potrafił dopuszczać się okrucieństw i gwałtów. […] Jednak musiało być w tym człowieku coś niezwykłego, prawdziwa wielkość ducha, skoro sprzyjali mu Wojciech i Bruno, bohaterowie, którzy wierność idei umieli przypłacić życiem”.
Sam Jasienica o cyklu swoich esejów mówił: „Książki, które piszę, nie roszczą sobie żadnych pretensji do rangi dzieł naukowych, nie są podręcznikami ani popularyzacją nauki. To są zwyczajne eseje. […] Esejowi przysługują te same prawa, którymi się cieszy dramat, poezja czy powieść”.
“There must have been something extraordinary about this man” | 5 books for the 1000th anniversary of the coronation of Boleslaw the Brave | Want to be transported back to the times of Poland’s first rulers? Here are 5 books you should reach for on the occasion of the 1000th anniversary of the coronation of Boleslaw Chrobry, which falls today.