„Gdyby mój lekarz powiedział mi, że zostało mi tylko sześć minut życia, nie zamartwiałbym się. Pisałbym trochę szybciej” – mówił. 105 lat temu urodził się Isaac Asimov, autor „Fundacji”, jednego z najważniejszych dzieł światowej literatury SF.
Najchętniej wynająłby zamknięty kiosk na stacji metra w Nowym Jorku – zamknąłby się w nim, czytał książki i słuchał rezonującego o ściany rytmicznego dudnienia przejeżdżających pociągów. Tak przynajmniej pisał w swoich dziennikach. Taki los nie był mu jednak pisany – został jednym z największych pisarzy science-fiction, twórcą m.in. uwielbianej od pokoleń „Fundacji”.
Encyklopedia Galaktyczna
„Fundacja” (Foundation) – wydana w 1951 roku, a potem rozbudowana do pięcioksiągu, to dzieło niezwykłe pod każdym względem. Pierwszy tom to tak naprawdę cykl pięciu powiązanych ze sobą opowiadań, rozgrywających się wokół idei tytułowej Fundacji, czyli instytutu założonego przez psychohistoryka Hariego Seldona w celu zachowania najlepszych elementów cywilizacji galaktycznej po upadku Imperium Galaktycznego. Powody działań Seldona są jasno przez niego określone: z matematycznych analiz wynika, że Imperium upadnie – za wszelką cenę trzeba więc zachować przynajmniej jego cywilizacyjny dorobek, by przyszłe pokolenia ustrzec przed perspektywą budowania świata na nowo.
Cała dostępna wiedza zebrana ma zostać w Encyklopedii Galaktycznej. Ten szczytny zamysł trafia jednak na oczywisty opór ze strony imperialnej administracji – zapowiedź upadku dla żadnej władzy nie brzmi przecież dobrze. Naukowiec naraża się na gniew Komisji Bezpieczeństwa Publicznego, która zsyła go i cały zebrany przez niego zespół najświatlejszych galaktycznych umysłów na wyeksploatowaną planetę Terminus, gdzieś na skraju galaktyki. 50 lat później, długo po śmierci Seldona, dochodzi do pierwszego „kryzysu Seldona”, w którym kolonia naukowców zostaje objęta protektoratem przez barbarzyńskiego sąsiada. Naukowcy dowiadują się, że dzieło wielu pokoleń jest w istocie przykrywką dla zupełnie innego celu. Dochodzi do przewrotu, w którym rada naukowców zostaje odsunięta od władzy.
Fundacja i powieści
W 1966 roku trylogia „Fundacja” pokonała kilka innych serii science fiction i fantasy i otrzymała specjalną nagrodę Hugo dla „Najlepszego cyklu wszech czasów”. Na kolejnych miejscach uplasowały się „Barsoom” Edgara Rice’a Burroughsa, seria „Future History” Roberta A. Heinleina, „Lensman” Edwarda E. Smitha i „Władca Pierścieni” J. R. R. Tolkiena. Nagrody zdobywały też konkretne tomy cyklu – „Agent Fundacji” (Foundation’s Edge) wygrał Hugo w 1983 roku w kategorii Najlepsza Powieść.
Na pięcioksiąg składają się książki „Fundacja”, „Fundacja i Imperium” (Foundation and Earth), „Druga Fundacja” (Second Foundation), a także napisane na przełomie lat 80. i 90. prequele: „Preludium Fundacji” (Prelude to Foundation) i „Narodziny Fundacji” (również jako „Korzenie Fundacji”, Forward the Foundation). Te dwie ostatnie powieści są historią Hariego Seldona – najpierw jako młodego matematyka tworzącego podwaliny psychohistorii, potem pracownika Uniwersytetu Streelinga, gdzie kieruje Projektem Psychohistorii, a także zostaje mianowany Pierwszym Ministrem Imperium. To wtedy zauważa, że Imperium zaczyna pogrążać się w chaosie.
Trzy prawa robotyki
Isaak Asimov urodził się między 4 października 1919 a 2 stycznia 1920 w Pietrowiczach, w obwodzie smoleńskim w rodzinie żydowskiej. On sam uznawał tę ostatnią datę. Gdy miał trzy lata, rodzina wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych. Rodzice rozmawiali z nim zawsze w języku jidysz lub po angielsku, nigdy nie nauczył się więc rosyjskiego. W prowadzonym przez rodziców sklepiku zetknął się z tzw. pulp magazines, które zainspirowały go do pisania. Przed ukończeniem dziewiętnastu lat sprzedawał swoje opowiadania do czasopism fantastycznonaukowych.
Pracował na wydziale medycznym Uniwersytetu Bostońskiego, ale od 1958 roku zajął się pisaniem na pełny etat. Zatrzymał jednak tytuł associate professor (odpowiednik adiunkta), a w roku 1979 uniwersytet w uznaniu dla jego twórczości przyznał mu tytuł profesora biochemii. Asimov wierzył, że jego najbardziej trwałym wkładem w literaturę będą „Fundacja” oraz „trzy prawa robotyki”: 1. Robot nie może zranić człowieka ani przez zaniechanie działania dopuścić do jego nieszczęścia, 2. Robot musi być posłuszny człowiekowi, chyba że stoi to w sprzeczności z Pierwszym Prawem, 3. Robot musi dbać o siebie, o ile tylko nie stoi to w sprzeczności z Pierwszym lub Drugim Prawem.
Roboty, Grecy i przewodnik po Biblii
Asimov jest m.in. autorem opowiadania „The Bicentennial Man” (sfilmowanego potem jako „Człowiek przyszłości” z Robinem Williamsem w roli głównej), książek „Kamyk na niebie” (Pebble in the Sky), „Ja, robot” (zbiór opowiadań, I, Robot), „Pozytronowy detektyw” (The Caves of Steel), „Nagie słońce” (The Naked Sun), „Świat robotów” (The Complete Robot), „Roboty z planety świtu (The Robots of Dawn), „Roboty i Imperium” (Robots and Empire), „Gwiazdy, jak pył…” (The Stars, Like Dust), „Prądy przestrzeni” (The Currents of Space), „Koniec wieczności” (The End of Eternity), „Fantastyczna podróż” (Fantastic Voyage), „Równi bogom” (The Gods Themselves), „Nemesis”, a w raz z Robertem Silverbergiem także: „Nastanie nocy” (Nightfall), „Brzydki mały chłopiec” (The Ugly Little Boy), „Pozytronowy człowiek” (The Positronic Man).
Poza fantastyką pisał też kryminały – głownie opowiadania, ale wydał też dwie powieści w tej konwencji: „The Death Dealers” i „Murder at the ABA”. Publikował również książki popularnonaukowe oraz eseje na temat współczesnych mu teorii społecznych. Jest autorem książek historycznych, w tym „The Greeks: A Great Adventure”, „The Roman Republic”, „The Roman Empire”, „The Egyptians” i „The Near East: 10,000 Years of History”, a także dwutomowego „Asimov’s Guide to the Bible”- przewodnika, zawierającego mapy i tabele i opisującego kolejne księgi biblijne z ich historią i warunkami politycznymi, w jakich powstawały. Był także konsultantem przy serii „Star Trek”. Ta różnorodność tematów poruszanych w twórczości Asimova skłoniła kiedyś Kurta Vonneguta do zapytania: „Jakie to uczucie, wiedzieć wszystko?” Asimov odpowiedział, że wie jedynie jakie to uczucie mieć reputację wszystkowiedzącego: „Nieswojo”.
„Pisałbym trochę szybciej”
Jeśli marzył, to o kiosku na peronie metra, gdzie mógłby czytać, jeśli się czegoś bał, to latania. Podróżował samolotem tylko dwukrotnie w życiu. Odkrył za to, że lubi podróże statkami. Zmarł 6 kwietnia 1992 – zgon spowodowany był przez AIDS, wywołany wirusem HIV, którym pisarz zaraził się podczas transfuzji krwi w czasie operacji by-passów w grudniu 1983 roku.
W wywiadzie dla „Life” w 1984 powiedział: „Gdyby mój lekarz powiedział mi, że zostało mi tylko sześć minut życia, nie zamartwiałbym się. Pisałbym trochę szybciej”.