To powieść o pamięci, która nie chce, albo nie może się skończyć. O świecie, w którym dobro i zło prowadzą ze sobą grę na wielu płaszczyznach, a człowiek, który przetrwał piekło nasączonej ideologią historii, za każdym razem, wciąż od nowa, próbuje znaleźć swoją drogę – o „Poszukiwanej” Wojciecha Dutki pisze Jakub Hinc.
Wojciech Dutka od lat buduje własny, rozpoznawalny model powieści historycznej. Jego książki nigdy nie są tylko rekonstrukcją epoki – znacznie częściej stają się opowieścią o tym, co historia robi z ludźmi, ich pamięcią, postawą i sumieniem. W „Poszukiwanej” autor kontynuuje rozpoczętą w „Zdradzonej” opowieść o losach bohaterów znanych z poprzedniej części tego tryptyku, na którego ostatnią część przyjdzie nam jeszcze chwilę zaczekać, ale robi coś więcej niż tylko kontynuuje ich losy. Pisze powieść o życiu po wojennej katastrofie, o próbie poukładania sobie przez nich świata, który dawno temu się rozpadł, a nawet o którym chcieli po prostu zapomnieć.
Obóz specjalny numer 2344
Już prolog pokazuje, że nie będzie to historia łatwa. Autor zabiera czytelników do obozu specjalnego numer 2344 niedaleko Czkałowa na Syberii. Jest rok 1941. „Kto nie rabotajet, ten nie kuszajet” – powtarzana w łagrze maksyma sprowadza ludzkie życie do biologicznego minimum. W tym miejscu człowiek przestaje być kimś, staje się tylko organizmem walczącym o przetrwanie na sołżenicynowskim archipelagu GUŁAG- ów.
Ale właśnie w tej przestrzeni skrajnego upodlenia i sprowadzenia człowieka do roli trybiku w sowieckiej machinie „resocjalizacyjnej”, obok wydawałoby się niemożliwych w tych warunkach postaw nacechowanych po prostu zwykłym dobrem, pojawia się motyw, który będzie powracał w całej powieści, zasygnalizowany już zresztą w „Zdradzonej”, a mający wymiar metafizyczny związany ze „zmysłem udziału” i manifestującymi się w świcie rzeczywistym postaci „chłopca w bieli”. Z jednej strony dostajemy więc powieść historyczną, z drugiej – historię prywatną bohaterów powieści. Ale jest też i strona trzecia – to opowieść świecie, który nie kończy się na tym, co widzialne. A może po prostu świecie, będącym metaforyczną próba zawarcia w nim tego wszystkiego co po prostu nie może pomieścić rozum, okropieństw wojny, okupacji, egzekucji i bestialstwa.
Motywy najmłodszej siostry
Centralną postacią „Poszukiwanej” Wojciech Dutka czyni Łucję Szymańską – najmłodszą z kuzynek hrabiego Mokrzyckiego (znanego z trylogii z „Kurierem z…” w tytule, oraz trylogii „Amerykanka”, „Niemka”, „Japonka”), której biografia mogłaby posłużyć jako skrócona historia Europy Środkowej XX wieku. Ta postać wprawiła jednocześnie w ruch małe koło rodzinnej historii familii Szymańskich z Kut nad Czeremoszem. Łucję spotykamy w łagrze, do którego trafia zadenuncjowana przez siostrę. Ale z poprzedniego tomu wiemy też, że okupację przeżyła i próbowała znaleźć ukojenie w klasztorze. W tym planie czasowym śledzimy jej losy pod koniec lat sześćdziesiątych w USA, gdy po latach odrętwienia witalnego i intelektualnego, w jaki popadła po wojnie, próbuje zrozumieć własne życie i odnaleźć rozproszoną rodzinę.
To właśnie podejmowane przez Łucję poszukiwanie śladów rozproszonej rodziny stają się pierwszym z możliwych do odkodowania motywów dla tej powieści. A i ona zdaje się podejmować próby zbadania własnej pamięci, za której barierą może skrywać się przerażający mrok. Tytuł nie jest więc jedynie sygnałem fabularnym. Poszukiwana jest zarówno Łucja, ale i ona poszukuje, próbuje odnaleźć sens życia i poznać sekrety własnej (nie)pamięci. Ale najmłodsza z sióstr Szymańskich nie jest jedyną osobą, która jest tu poszukiwana.
Zerwane nici pamięci
Po wojnie bohaterka traci kontakt z niemal wszystkimi bliskimi. Rodzice, siostry, siostrzeniec – każdy z nich znika gdzieś w chaosie historii. O jednych chce zapomnieć, o innych boi się przywoływać pamięć, a jeszcze innych choć chce, nie potrafi sobie już przypomnieć. Łucja przyznaje się Mokrzyckiemu, że właściwie nie wie już nic o losach rodziny.
Ta niewiedza jest jednym z najbardziej przejmujących elementów powieści. Autor trafnie znajduje coś, co często znika z wielkich narracji o wojnie. To nie wielkie bitwy, wygrane i klęski są jej największym „beneficjentem”, ale to, że dla wielu ludzi jej konsekwencją jest śmierć bliskich, a także niepewność co do ich losu, która nigdy się nie kończy. Niewiedza, wątpliwości co do tego kto jest wrogiem, kto zdrajcą, kto sprzymierzeńcem, kto z bliskich żyje i gdzie przebywa, kto jest zdrów, chory, kogo zabito i gdzie pochowano, muszą zmagać się bliscy zaginionych w czasie zmagań militarnych i czystek politycznych jest immanentnym wianem wnoszonym przez wojnę, reżim, totalitaryzmy.
Przeczytaj także:
Kuzyn i siostrzeniec
W tym tomie drugą ważną postacią jest Maciek Serafinowicz, syn najstarszej z sióstr Łucji. Nastolatek czasów wojny odnajduje się jako dojrzały mężczyzna w czasie Marca ’68 roku w podwarszawskich Tworkach, gdzie niczym śliwka w kompot trafia pod „opiekuńcze” skrzydła ciotki Aldony. W jego postaci Dutka zamyka cały potencjał traum wojennych związanych z doświadczeniami granicznymi, które musiały wyryć koleiny cierpienia. Te z kolei wiodąc bohaterów powieści przez meandry pamięci, prowadzą ku mechanizmom dysocjacyjnym, które pozwalają im pożeglować do „bezpiecznej przystani” i oswoić niemożliwą do zniesienia rzeczywistość. Na trzecim planie jest Antoni Mokrzycki. Jeśli Łucja jest figurą ocalałej z wojennej zawieruchy, a Maciej jej ofiarą, to hrabia reprezentuje jej brutalną, ciemną stronę.
To już nie zakochany bez pamięci sanacyjny dyplomata, gotowy pod Toledo położyć na szali reputację, a nawet i życie, czy wcześniej rozkapryszone hrabiątko, dla chwilowego kaprysu dandys gotów uwieść i porzucić zadurzoną pannę, lecz człowiek wojny – zaprawiony w boju żołnierz, cyngiel podziemia niepodległościowego, wreszcie człowiek służb, działający w cieniu politycznych rozgrywek. Spotkanie kuzynostwa po latach, w Nowym Jorku, jest w istocie próbą konfrontacji dwóch różnych postaw wobec historii. Ona przetrwała dzięki wycofaniu i ucieczce od świata, on – na pozór zachowuje stoicki spokój, a dawne namiętności skrył głęboko, zastępując je przez tlącą się chęć rewanżu na imperium zła, które zniewoliło jego ojczyznę, ale też, a może przede wszystkim, zniszczyło wszystko to co było dla niego ważne. To jedna z najciekawszych relacji w powieści, ale też w całym uniwersum zbudowanym przez Dutkę wokół postaci hrabiego.
Metafizyka powieści historycznej
Tym co wyróżnia tę trylogię spośród innych powieści całego uniwersum Dutki, jest wprowadzenie do realistycznej narracji wspomnianego wątku metafizycznego. Łucja posiada coś, co sama nazywa „zmysłem udziału” – zdolność dostrzegania bytów i zjawisk z innego wymiaru rzeczywistości. Ten dar posiada też jej siostrzeniec. Za sprawą tej konwencji elementy fantastyczne, nadprzyrodzone czy bardziej w tej odsłonie popkulturowe, zostają wplecione w realistyczny, codzienny świat i traktowane są przez bohaterów jak element ich codzienności. W powieści pojawiają się więc, tak jak w „Zdradzonej” tajemnicze istoty, wizje i zdarzenia, które trudno wytłumaczyć w racjonalny sposób.
Ten wątek, stanowiący odejście od klasycznej narracji pisarza w konstruowanym wokół hrabiego Mokrzyckiego uniwersum, mógłby łatwo stać się literacką ekstrawagancją, ale Dutka prowadzi go zaskakująco konsekwentnie. Metafizyka nie jest tu ozdobą fabuły. Jest raczej próbą odpowiedzi na pytanie, które powraca w całej powieści: czy po doświadczeniu totalnego zła można wierzyć, że świat, życie ma jeszcze sens?
Długie trwanie historii
Siłą „Poszukiwanej”, tak jak i całego tego cyklu, pozostaje wciąż sposób, w jaki Dutka pokazuje długie trwanie historii. Wojna w tej powieści nie zaczyna się 1 września 1939 roku i nie kończy się w 1945 roku. Ona trwa – w psychice bohaterów, w ich decyzjach, w relacjach rodzinnych. Łucja ma świadomość, że jej młodość została właściwie zniszczona przez wydarzenia, na które nie miała żadnego wpływu – wiele lat zostało jej odebrane przez wojnę, zsyłkę i życie w zakonie. Jednak niedająca się niczym powetować strata wielu lat życia nie jest tylko udziałem Łucji. Nie ma w tej historii, nie ma w tym cyklu, żadnej postaci, która nie poniosłaby straty, której jedyną, a jeśli nie jedyną, to główną przyczyną byłaby wojna.
Ta świadomość straconego czasu jest jednym z najbardziej dojmujących motywów powieści. Historia trwa tu nawet jeśli jej świadkowie odchodzą, bo są tacy, którzy niosąc dalej ich pamięć nie pozwalają zapomnieć. Ale bohaterowie Dutki nie próbują już zmieniać historii. Nawet jeśli chcą coś zmienić, coś zdziałać, coś odzyskać, to mają świadomość nikłej sprawczości. Próbują jedynie nie zapomnieć lub przypomnieć sobie i zrozumieć, co się z nimi stało.
O naprawianiu rzeczy techniką kintsugi
„Poszukiwana” jest powieścią o naprawianiu rzeczy, które wydają się nienaprawialne. Łucja chce odnaleźć rodzinę, odtworzyć zerwane więzi, zrozumieć zdrady sprzed lat. Jej determinacja ma w sobie coś z moralnej misji. Zarazem zaczyna sobie zdawać sprawę, że próba naprawienia przeszłości bywa równie niebezpieczna jak jej zapomnienie. Bo powrót do dawnych historii oznacza także powrót do dawnych win. Taką samą świadomość zdaje się mieć Mokrzycki, jednak przyjmuje inną postawę, która zdeterminowana została jego doświadczeniem życiowym.
Zarazem powieść ta stanowi po raz kolejny potwierdzenie tezy, że Wojciech Dutka należy do tych pisarzy, którzy traktują powieść historyczną jako narzędzie rozmowy o współczesności. W jego książce historia nie jest dekoracją – jest żywą siłą, która wciąż wpływa na podejmowane decyzje. Jest też deklaracją, że rzadko kiedy da się posklejać zniszczone rzeczy techniką kintsugi i tym samym przywrócić im dawną funkcjonalność – częściej z raz złamanego życia pozostają tylko skorupy na śmietniku historii.
Wojciech Dutka: Poszukiwana
Wydawnictwo Lira, Warszawa, 22 marca 2026
ISBN: 9788368577778