Mówi się o nim, że w swoim czasie był „zapewne najczęściej wystawianym współczesnym dramatopisarzem w teatrze światowym”. 100 lat temu urodził się Dario Fo, dramaturg, satyryk, laureat Literackiej Nagrody Nobla.
Za bycie niczym średniowieczny błazen, który swym żartem biczuje władzę w imię godności uciśnionych – tak Akademia Szwedzka uzasadniła w1997 roku przyznanie mu Literackiej Nagrody Nobla. Nic dziwnego – był autorem z powodzeniem wystawianych na całym świecie sztuk teatralnych, które wykorzystywały komiczne cechy stylistyczne włoskiej commedia dell’arte. Ale był też aktorem, reżyserem, scenografem, projektantem kostiumów i impresariem własnej trupy. I jednocześnie jednym z tych pisarzy, którego wyróżnienie najwyższą nagrodą literacką wzbudziło kontrowersje.
Może dlatego, że od zawsze był pisarze zaangażowanym politycznie. Jego twórczość z lat 60., 70. i 80. XX wieku jest pełna krytyki zamachów, korupcji, zorganizowanej przestępczości, rasizmu, teologii rzymskokatolickiej i wojny. W latach 90. i 2000. zaczął wyśmiewać Forza Italia i jej lidera Silvio Berlusconiego, a w latach 2010. jego celem były banki w obliczu europejskiego kryzysu zadłużenia państwa. Również w latach 2010. stał się głównym ideologiem Ruchu Pięciu Gwiazd, partii antyestablishmentowej kierowanej przez Beppe Grillo.
Bluźnierca i przemytnik
Dzieło Fo zatytułowane „Mistero Buffo” (Komiczne mistrerium), wystawiane w Europie, Azji, Kanadzie i Ameryce Łacińskiej przez 30 lat, jest uznawane za jedno z najbardziej kontrowersyjnych i popularnych widowisk powojennego teatru europejskiego, a zarazem – po telewizyjnej premierze – zostało potępione przez kardynała Ugo Polettiego, wikariusza diecezji rzymskiej, jako „najbardziej bluźniercze widowisko w historii telewizji”.
Dario Fo urodził się 24 marca 1926 w Sangiano pod Varese. Jego ojciec pracował na kolei, ale amatorsko zajmował się aktorstwem, był też członkiem partii socjalistycznej. W 1942 roku Fo przeprowadził się do Mediolanu, aby studiować w Akademii Brera, ale gdy wybuchła II wojna światowa, miał 16 lat i wstąpił do wojska faszystowskiego. Nigdy nie zaprzeczał, że był to jego wybór, ale stwierdził, że wynikało to z aktywnej postawy antyfaszystowskiej jego rodziny i chęci uniknięcia podejrzeń. Jednocześnie potajemnie pomagał ojcu przemycać uchodźców i żołnierzy alianckich do Szwajcarii, przebierając ich za chłopów lombardzkich.
Między Biblią a polityką
Po wojnie Fo wrócił do Akademii Brera, podejmując również studia architektoniczne na Politechnice w Mediolanie. Rozpoczął pisanie pracy magisterskiej na temat architektury rzymskiej, ale przerwał studia przed egzaminami końcowymi. Przeżył wtedy załamanie nerwowe, a lekarz zalecił mu, aby spędzał czas na robieniu tego, co sprawiało mu radość. To wówczas zaczął malować i zaangażował się w ruch piccoli teatri (małych teatrów), w których zaczął prezentować improwizowane monologi.
W roku 1950 rozpoczął pracę w firmie teatralnej należącej do Franca Parenti. Rok później spotkał Frankę Rame, która stała się towarzyszką jego życia i twórczości. W tym samym roku Dario Fo wystąpił w sztuce radiowej „Cocorico” w stacji RAI, włoskim nadawcy publicznym. Wykonał 18 monologów, w których połączył historie biblijne z satyrą polityczną. Cykl zawierał również opowieści szekspirowskie z różnymi zwrotami akcji, takimi jak wersja Hamleta, w której tytułowy bohater zabija swojego ojca, aby kontynuować romans z matką, Ofelia jest przedstawiona jako transseksualna kochanka wuja Hamleta, podczas gdy Horacy gra ducha ojca Hamleta przebranego za prześcieradło i pojawia się tylko, gdy Hamlet jest pijany. Zgorszone władze odwołały program. Mimo to Fo wykonał monologi na scenie w Teatro Odeon w Mediolanie w 1952 roku.
Compania Fo-Rame
W roku 1953 wyreżyserował sztukę „Il dito nell’occhio” (Palec w oko). Po kilku przedstawieniach jego trupa została jednak wyrzucona przez kościelnych dygnitarzy z teatru i uniemożliwiono im zorganizowanie nowego miejsca do przedstawiania swojej sztuki, mimo że spektakl cieszył się sporą popularnością. Przełomem było założenie przez małżonków w 1949 roku trupy teatralnej Compagnia Dario Fo-Franca Rame. Fo był autorem scenariuszy, występował, reżyserował oraz projektował kostiumy i scenografię, a Rame zajęła się administracją. W roku 1960 wystawili sztukę „Gli arcangeli non gioccano a flipper” (Archaniołowie nie grają we flippera) w mieszczącym się w Mediolanie Teatrze Odeon. W roku 1961 kilka sztuk Fo wystawiono w Szwecji oraz w Polsce.
Zaledwie rok później Fo napisał oraz wyreżyserował program „Canzonissima” dla RAI, zawierający satyryczne piosenki i skecze przedstawiające życie klasy robotniczej. Jednak program często bywał cenzurowany. Ósmy odcinek programu – nawiązujący do niebezpiecznych warunków pracy robotników na placach budowy – doprowadził do sporu z producentami programu i skłonił Fo i Rame do opuszczenia programu 29 listopada 1962 roku. RAI utrzymywało, że nie wyemituje skeczu, ponieważ groziło to dalszym zaostrzeniem niezadowolenia związków zawodowych z warunków pracy. Cenzura wywołała ogólnokrajowe oburzenie. RAI zniszczyło jednak wszystkie nagrania „Canzonissimy”, a Fo i Rame otrzymali zakaz występów w telewizji włoskiej.
Światowa sława via Jugosławia
Kolejna słynna sztuka pod tytułem „La Signorina da buttare” w roku 1967 otarła się o temat wojny wietnamskiej i zabójstwo prezydenta Kennedy’ego. Rząd amerykański uznał, że przedstawienie było obrazą dla prezydenta Johnsona. W efekcie przez wiele lat Fo odmawiano wizy amerykańskiej. Nie przeszkodziło mu to w zyskaniu światowej sławy. Stało się to dzięki wystawieniu „Gli arcangeli non gioccano a flipper” w Zagrzebiu na terenie ówczesnej Jugosławii (dziś Chorwacja).
W roku 1968 Fo oraz Rame założyli grupę Associazione Nuova Scena, kolektyw teatralny działający poza strukturami państwowymi, który wystawiał sztuki w całych Włoszech. W Mediolanie zamienili opuszczoną fabrykę w teatr, który nazwali Il Capannone di Via Colletta. Niektóre sztuki krytykowały politykę Włoskiej Partii Komunistycznej. Chociaż sam Fo nigdy nie był członkiem Partii Komunistycznej, jego otwarta krytyka metod i polityki partii na scenie doprowadziła do konfliktu. W tym samym roku – po agresji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację – Fo zabronił wystawiać swoje sztuki w krajach za żelazną kurtyną.
Non Si Paga! Non Si Paga!
Premiera najbardziej znanej na świecie sztuki Fo, „Morte accidentale di un anarchico” (Przypadkowa śmierć anarchisty), miała miejsce w grudniu 1970 roku. Opisywana była przez dramatopisarza jako „groteskowa farsa o tragicznej farsie”. Fo napisał ją po zamachu bombowym w Banca Nazionale dell’Agricoltura w Mediolanie w 1969 r. Farsa ta następnie odbyła tournée po Włoszech wraz z „Tutti uniti! Tutti insieme! Ma scusa, quello non è il padrone?”, uważaną przez Rame za najlepsze dzieło Fo obok „Morte accidentale” i „Mistero buffo”.
W roku 1974 Fo napisał sztukę „Non Si Paga! Non Si Paga!” (Nie mamy pieniędzy, więc nie zapłacimy), farsę o parze młodych ludzi niepłacących za nic w wielkich marketach. Rok później Fo zaangażował się w referendum na temat aborcji, tworząc sztukę „Fanfani rapito”. W tym czasie (jak wynika z dokumentów ujawnionych pół wieku później) znalazł się wśród kandydatów do Nagrody Nobla. Rok później, gdy w RAI zmieniło się kierownictwo, Fo zaproszono do nowego programu „Il teatro di Dario”. Gdy w telewizji zaprezentowano w 1977 roku „Mistero Buffo”, Kościół katolicki uznał tę sztukę za obrażającą uczucia religijne. Franca Rame otrzymała jednak nagrodę dla najlepszej telewizyjnej aktorki.
Chiny, papież i czarownica
W roku 1981 Fo został zaproszony do USA przez istniejący w Cambridge America Repertory Theater. Początkowo władze amerykańskie nie chciały wydać Fo wizy, ale po protestach wielu znanych pisarzy pisarz został wpuszczony do USA na sześć dni w roku 1984 i drugi raz w 1985. Jego sztuki wystawiono na Uniwersytecie Harvarda, Repertory Theater, New Haven University Repertory Theatre, Centrum Kennedy’ego w Waszyngtonie, Theater of Nations w Baltimore i Joyce Theater w Nowym Jorku.
W roku 1989 Fo napisał „Lettera dalla Cina” (List z Chin) w proteście przeciwko masakrze na Placu Niebiańskiego Spokoju w Pekinie. W tym samym roku powstała również „Il ricercato”, niewystawiona sztukę o mafii, oraz „Il Papa e la strega” (Papież i czarownica), która miała premierę pod koniec października. Ta druga sztuka przedstawiała papieża, który słucha rad kobiety przebranej za zakonnicę i podającej się za czarownicę, huśta się na żyrandolu i wstrzykuje sobie heroinę podczas poszukiwań lekarstwa, unikając przy tym różnych zamachów z udziałem samochodziku-zabawki, zatrutej papugi i brazylijskiej zakonnicy. Krytycy chwalili pomysłowość komediową spektaklu i przyznali mu nagrodę za najlepszą sztukę oglądaną we Włoszech w tamtym sezonie.
Wytrzymały jak drzewo
Większość jego prac poruszało tematy polityczne i społeczne. Fo krytykował Kościół – a szczególnie zakaz aborcji – a także morderstwa polityczne, mafię, korupcję, konflikt żydowsko-arabski. „Mistero buffo” przetłumaczono na ponad 30 języków. Okazało się, że na całym świecie problemy polityczne są bardzo podobne. Należał też do przeciwników Silvia Berlusconiego, którego krytyce poświęcił jedno ze swoich nowszych przedstawień, „Anomalo Bicefalo” (Zdumiewający dwumózgowiec) opowiadającej o tym, jak wskutek zamachu bombowego ranni zostają Berlusconi i Władimir Putin, a błąd lekarski powoduje, że w głowie Berlusconiego zaszyty zostaje kawałek mózgu Putina.
Dario Fo zmarł 13 października 2016 r. w wieku 90 lat z powodu poważnej choroby układu oddechowego.
„Dario zawsze opowiadał się za zmianą, za niepoddawaniem się. Ten genialny artysta, jakim wszyscy go znają, zawsze wykazywał się wrażliwością i uwagą na nowe zjawiska” – mówił o nim pisarz i działacz polityczny Mario Capanna. A Stefano Benni, poeta i dziennikarz dodawał: „Zawsze wyobrażałem sobie Dario jako wielkie drzewo. Drzewo, które wyciągało gałęzie ku niebu, ku najwspanialszym wynalazkom i opowieściom, ale było mocno zakorzenione w ziemi, w miłości do tego, co ludowe, potoczne, do historii ludzi prostych. Jego siła polegała na tym, że stało niewzruszenie i nie bało się żadnego wiatru, obdarowując wspaniałymi owocami – przez wszystkich kochanymi lub dla niektórych trudnymi do strawienia – przez wszystkie epoki włoskiej historii. Było to drzewo stare, łagodne i niezwykle wytrzymałe”.