Pisał o ludziach wewnętrznie rozdartych, prowadzących życie pełne sprzeczności. 140 lat temu urodził się François Mauriac, laureat Literackiej nagrody Nobla z roku 1952.
Akademia Szwedzka swoje prestiżowe wyróżnienie przyznała Mauriacowi za „głęboką duchowość i artystyczną intensywność, z jaką jego powieści przenikają dramat życia ludzkiego”. Tym samym utrwalona została renoma pisarza nie tylko we Francji, lecz także w całym świecie literackim. Już wcześniej François Mauriac był ceniony jako pisarz o mocnym profilu duchowym i moralnym — ale Nobel wzmocnił jego pozycję jako jednego z najwybitniejszych francuskich pisarzy XX wieku. W uzasadnieniu Akademii Szwedzkiej podkreślono, że Mauriac — choć osadzony w tradycji katolickiej — nie ogranicza się do „propagandy wiary”, lecz wnika w zawiłości ludzkiej duszy, dramat grzechu, napięcia między cielesnością a duchem.
Ciężkie okowy młodości
urodził się 11 października 1885 roku w Bordeaux, we Francji. Wybrał studia literackie, ale skończył edukację na etapie licencjatu. Uznał bowiem, że całkowicie poświęci się literaturze. Z początku była to poezja – jego pierwszy tomik nosił tytuł Les Mains jointes („Złączone ręce”) i ukazał się w 1909 roku. Dwa lata później opublikował drugi tomik Adieu à l’adolescence (1911). Ale już w 1913 roku stworzył debiutancką powieść „Ciężkie okowy dzieciństwa” (L’Enfant chargé de chaînes), a rok później ukazała się „Kamilka” (La Robe prétexte).
Bohaterem pierwszej książki jest Jean-Paul Johanet, młody człowiek, którego cechuje perfekcjonizm, nadmierne poczucie winy, melancholijny i pogrążony w tej melancholii. Druga powieść jest bildungsromanem – opowieścią o porzuceniu dzieciństwa przez młodego intelektualistę o humanistycznych zainteresowaniach. Jacques, sierota, mieszka otoczony bigotami w domu wuja i ciotki, w towarzystwie ukochanej babci, kuzynki Camille, a także starej zakonnicy i biednej damy dworu. Chłopak zakochuje się w Camille, a przynajmniej tak mu się wydaje. Jednak śmierć babci wywraca wszystko do góry nogami. Rozdarty między głęboką wiarą a naturalnymi impulsami, młody nastolatek zostaje w ten sposób wciągnięty w dorosłe życie.
Katolik, który pisze
W latach dwudziestych XX wieku Mauriac wchodzi na literacką arenę z wielką siłą. Jego twórczość coraz bardziej cechuje się analizą ludzkiego sumienia, konfliktami moralnymi, skomplikowanymi relacjami rodzinnymi, cierpieniem i poczuciem winy — wszystko to w perspektywie duchowej, często katolickiej. Jego późniejsze motto „catholique qui écrit” (katolik, który pisze) oddaje sedno tego, co wielu krytyków dostrzegało w jego powieściach: nie tyle religijną tematykę jako ekspozycję dogmatu, ile literacką penetrację duchowej kondycji człowieka.
W tym czasie powstały m.in. „Le Baiser au lépreux”, 1922), „Le Fleuve de feu”, 1923), „Génitrix”, 1923) czy „Pustynia miłości” (Le Désert de l’amour, 1925), jedna z najgłośniejszych powieści Mauriaca, w której miłość, niedopowiedzenie i pustka łączą się w „duchowy” klimat cierpienia. Za tę powieść pisarz otrzymał w 1926 roku Grand Prix du roman de l’Académie Française. Także wtedy powstała „Teresa Desqueyroux” (Thérèse Desqueyroux, 1927), utwór, który stał się jednym z kamieni milowych literatury francuskiej XX wieku, łączący analizę małżeństwa, nienazwanej frustracji, konwenansu społecznego, a przy tym psychologicznego portretu kobiety rozdartej między obowiązkiem, winą i pragnieniem wolności.
Przeciw totalitaryzmowi
W 1933 roku François Mauriac został wybrany członkiem Académie Française. Był stosunkowo młody, miał bowiem 47 lat. Spotkało się to jednak z uznaniem środowiska literackiego – został wybrany już w pierwszym głosowaniu. W tym czasie Mauriac coraz częściej angażuje się publicystycznie i ideowo. W sprawach społecznych, politycznych i religijnych nie waha się występować z silnymi opiniami. W hiszpańskiej wojnie domowej – choć początkowo sympatyzował z ruchem narodowym – zdecydowanie odwołuje się do strony republikańskiej po masakrze w Badajoz i bombardowaniu Guerniki. Publikuje artykuły potępiające przemoc, fałsz i totalitaryzm.
W latach 30. Stworzył pisarz takie powieści jak „Koniec nocy” (La Fin de la nuit, 1935), ale też „Kłębowisko żmij” (Le Nœud de vipères, 1932). Ta powieść napisana została w konwencji listu-wyznania 68-letniego, schorowanego i stojącego u progu śmierci Ludwika, adwokata. Prezentuje się jako człowiek twardy i bezwzględny, bogaty skąpiec, nieczuły wobec rodziny. Synowi Hubertowi i córce Genowefie oraz ich małżonkom i dzieciom zarzuca dążenie wszelkimi sposobami do gigantycznego spadku. Z nienawiści knuje podstępny plan wydziedziczenia rodziny na rzecz Roberta, swego nieślubnego syna, co się jednak nie udaje. Tytułowym „kłębowiskiem żmij” są ponure uczucia, oplątujące serce Ludwika, które nie pozwalają mu otworzyć się na bliskich i przełamać wzajemne niezrozumienia.
Głos w sprawie człowieka
W latach powojennych Mauriac stara się przede wszystkim reagować na nowe problemy społeczne i polityczne: kryzys cywilizacji, zniszczenia moralne, problemy kolonialne, konflikty światopoglądowe, zimną wojnę. Był krytyczny wobec łamania praw człowieka i tortur stosowanych przez armię francuską w Algierii.
Mauriac należał do pisarzy, którzy w swoich utworach zestawiają sprzeczności: duch i materia, grzech i łaskę, miłość i nienawiść, powierzchowność i tajemnicę. Wiele jego powieści rozgrywa się w prowincjonalnym otoczeniu południowo-zachodniej Francji, a jego bohaterowie często są wewnętrznie rozdartymi ludźmi: cierpiący, pełni niejasnych motywacji, prowadzącymi życie pełne sprzeczności. Mauriac bada psychikę: poczucie winy, dumę, egoizm, samookłamywanie, przeznaczenie i konieczność uzdrowienia duchowego.
„Gdy coś jest dobrze napisane…”
François Mauriac zmarł 1 września 1970 roku w Paryżu, w wieku 84 lat. Niemal ćwierć wieku później, w 1994 roku, Académie Française ustanowiła Prix François-Mauriac, przyznawaną co roku młodemu pisarzowi języka francuskiego. W tradycji literackiej Mauriac odbierany jest jako pisarz, który nie lęka się ukazywać ciemnych stron natury ludzkiej, lecz jednocześnie nie rezygnuje z perspektywy nadziei oraz odkupienia. Jego dzieła pozostają przedmiotem badań literackich, teologicznych, psychologicznych i kulturowych.
O Mauriacu wspomina w „Wymyślonej dziewczynie” John Irving: Kiedy jeden z jego krytyków stwierdził, że to, co robi, z pewnością nie podoba się Bogu, Mauriac odpowiedział w następujący sposób: „Bóg, proszę pana, nie przejmuje się zbytnio tym, co piszemy; ale gdy coś jest dobrze napisane, nie waha się tego wykorzystać”.