O pisarskiej sławie marzyła już w wieku trzynastu lat. I osiągnęła ją dając nam ponadczasową serię książek, rozpoczętą bestsellerową „Anią z Zielonego Wzgórza”. 150 lat temu urodziła się Lucy Maud Montgomery.
„Niedawno na horyzoncie literackim pojawiła się nowa i niezwykle błyskotliwa gwiazda w osobie nieznanej wcześniej pisarki od „spraw sercowych”, panny Lucy M. Montgomery, a obecnie astronomowie zlokalizowali ją na szerokości geograficznej Wyspy Księcia Edwarda. Nikt nigdy nie wyobrażał sobie, że z tak odległej i mało asertywnej plamki na mapie narodzi się pisarka, której książki trafią na listę bestsellerów. Ale to właśnie na tej bezemocjonalnej wyspie narodziła się „Ania z Zielonego Wzgórza”… Ta historia była dziełem skromnej młodej nauczycielki, która była niewątpliwie tak samo zaskoczona, jak każdy z jej sąsiadów, gdy znalazła swoją słodko prostą opowieść o dziecięcych radościach i smutkach drobnej rudowłosej dziewczynki, która stała się literackim hitem sezonu wśród amerykańskiej publiczności” – pisała jedna z bostońskich gazet.
Ten amerykański sarkazm wobec „prowincjonalnej”, kanadyjskiej autorki nie zmieniał faktu, że ta i kolejne jej powieści rozchodziły się jak świeże bułeczki. Tylko pierwszy tom cyklu, opublikowany w 1908 roku, doczekał się w ciągu dwunastu miesięcy aż sześciu wydań.
Za regałem w pokoju wróżek zamieszkała wyobraźnia
Lucy Maud Montgomery urodziła się na Wyspie Księcia Edwarda w Kanadzie 30 listopada 1874 roku. Jej matka, Clara Woolner, zmarła na gruźlicę, gdy córka miała zaledwie 21 miesięcy, co sprawiło, że trafiła na wychowanie do dziadków w Cavendish. To tam – czując się osamotniona – rozbudziła wyobraźnię, tworząc wyimaginowanych przyjaciół.
Jej wymyślone przyjaciółki nazywały się Katie Maurice (dokładnie tak samo jak wymyślona przyjaciółka Ani Shirley) oraz Lucy Gray. Obie mieszkały w „pokoju wróżek” za regałem z książkami w salonie. Wyobraźnia szła w parze z chęcią pisania. Już w wieku 13 lat Maud (tego imienia używała) zapisała w swoim pamiętniku, że ma „marzenia o przyszłej sławie”.
Nim Zielone Wzgórza opanowały skromne domy i salony
Pierwsze dzieło Montgomery, wiersz zatytułowany „Na przylądku LeForce”, został opublikowany w 1891 roku, w ukazującej się w Charlottetown gazecie „The Daily Patriot”. To jednak nie poezja, a proza okazała się być jej żywiołem. Jednak zanim wdarła się na literackie salony, ukończyła studia nauczycielskie i z zakresu literatury, by z czasem zostać nauczycielką w różnych szkołach na Wyspie Księcia Edwarda. Choć nie lubiła uczyć, dawało jej to czas na pisanie. Od 1897 r. jej opowiadania były regularnie publikowane w magazynach i gazetach. Była pisarką płodną: do roku 1907 opublikowała ponad 100 opowiadań.
W tym czasie Montgomery wróciła do Cavendish, aby zamieszkać ze swoją owdowiałą babcią. Przez dziewięć miesięcy, między 1901 a 1902 rokiem, pracowała w Halifax jako korektorka w gazetach „Morning Chronicle” i „The Daily Echo”. W tym czasie zaczęła też prace nad pierwszą powieścią – „Anią z Zielonego Wzgórza” (Anne of Green Gables, 1908, polskie tłumaczenie z 1911 Rozalii Bersztajnowej, najnowsze tłumaczenie polskie: Anny Bańkowskiej ukazało się jako „Anne z Zielonych Szczytów”).
Od Ani z sierocińca, do Ani na uniwersytecie
Akcja powieści toczy się w Kanadzie na Wyspie Księcia Edwarda, m.in. w miejscowości Avonlea. Fabuła rozgrywa się w latach 70. i na początku lat 80. XIX wieku, a główną bohaterką jest Anne Shirley – obdarzona bujną wyobraźnią i szalenie gadatliwa 11-letnia rudowłosa dziewczynka z sierocińca, która zostaje przygarnięta przez mieszkające na Zielonym Wzgórzu niezamężne rodzeństwo Cuthbertów – Mateusza i Marylę. Trafia do nich omyłkowo, bo Cuthbertowie zamierzali zaadoptować chłopca. Dziewczynka jednak szybko podbija serca zastępczych rodziców. Akcja książki toczy się przez pierwsze pięć lat pobytu Ani w Avonlea.
Powieść odniosła natychmiastowy sukces i ugruntowała karierę Montgomery, która pisała i publikowała materiały, w tym liczne sequele książki przez resztę swojego życia. I to mimo pewnego zniechęcenia autorki do temu już po drugiej powieści, „Ani z Avonlea” (Anne od Avonlea, 1909). „Zostałam zalana listami z prośbą o napisanie trzeciej książki o Anne… ale czuję, że po prostu nie jestem w stanie tego zrobić. Pomysł stracił na świeżości” – pisała Montgomery w liście z 1910 roku. W tym samym roku opublikowała „Dziewczę z sadu” (Kilmeny of the Orchard, 1910), a potem m.in. „Historynkę” (The Story Girl, 1911). Do Ani wróciła dopiero w 1915 roku, publikując „Anię na uniwersytecie” (Anne of the Island).
Ania ustępuje miejsca Emilce (na jakiś czas)
Była już wtedy mężatką. Krótko po śmierci babci w 1911 roku poślubiła Ewena Macdonalda, pastora prezbiteriańskiego, z którym przeprowadziła się do Ontario. To tam napisała następne 11 książek – powstawały na plebanii w Leaskdale, która – jak narzekała pisarka – nie miała ani łazienki, ani toalety. Tak powstały choćby „Wymarzony dom Ani” (Anne’s House of Dreams, 1917), „Dolina Tęczy” (Rainbow Valley, 1919) i „Rilla ze Złotego Brzegu” (Rilla of Ingleside, 1921) – na jakiś czas ostatni z tomów o Ani.
W 1921 roku Montgomery zaczęła pisać książkę, która stała się pierwszą powieścią o Emilce: „Emilka ze Srebrnego Nowiu” (Emily of New Moon, 1923). Postać Emilki była częściowo autobiograficzną, osobistą historią autorki, ponieważ marzeniem dziewczyny było zostanie pisarką, gdy dorośnie. Postać ta pojawiła się w jeszcze dwóch książkach „Emilka dojrzewa” (Emily Climbs, 1925)i„Emilka na falach życia” (Emily’s Quest, 1927).
Blaski i cienie życia Maud
W 1920 roku dom, w którym Montgomery dorastała w Cavendish, został zburzony przez jej wujka, który narzekał, że zbyt wielu turystów przyjeżdża do posiadłości, aby zobaczyć miejsce, które było inspiracją dla domu, w którym dorastała powieściowa Ania. Montgomery bardzo to przeżyła. Nie był to zresztą jedyny trawiący ją problem: od pewnego czasu była w prawnym sporze z pierwszym wydawcą, który okazał się być oszustem, przez lata chowającym przed autorką prawdziwe zyski z jej książek.
Pisarka przechodziła w życiu kilka okresów depresji, próbując poradzić sobie z obowiązkami macierzyńskimi i pogarszającym się stanem jej zdrowia. W 1918 roku Montgomery prawie zmarła, gdy zachorowała na hiszpankę, której pandemia odcisnęła dotkliwe piętno wszędzie tam, dokąd dotarła. „Przez dziesięć dni leżałam w łóżku. Nigdy w życiu nie czułam się tak chora i słaba” – pisała. Jej zdrowiu nie pomagały też ataki depresji jej męża, wywołane jego religijnością i przekonaniem, że nie jest jednym z „wybranych” przez Boga, którzy trafią do nieba. Miał też powtarzać, że wolałby, aby Maud i ich dzieci nigdy się nie urodziły, ponieważ one również nie należą do „wybranych”, wszystkie więc pójdą do piekła po śmierci. Ale zdarzały się w jej życiu i radosne chwile – 7 listopada 1928 r. otrzymała czek na kwotę 15 000 dolarów amerykańskich jako zadośćuczynienie za straty, na jakie naraził ją pierwszy wydawca. Co stało się w wskutek sprawy wreszcie wygranej przed sądem przez pisarkę.
I znowu Ania, ale też Jana i pacyfistyczny „półkownik”
W 1935 roku, po przejściu męża na emeryturę, Montgomery przeprowadziła się do Swansea w Ontario, na przedmieściach Toronto, kupując dom, który nazwała Journey’s End, położony przy Riverside Drive wzdłuż wschodniego brzegu rzeki Humber. Wróciła wtedy – po 15 latach – do pisania o Ani, wypełniając luki w chronologii. W 1936 roku opublikowała „Anię z Szumiących Topoli” (Anne of Windy Poplars), a w 1939 roku „Anię ze Złotego Brzegu” (Anne of Ingleside) W tym samym czasie powstała też jednak powieść „Jana ze Wzgórza latarni” (Jane of Lantern Hill, 1937), w której Ania nie występuje. To historia samotnej, zakompleksionej dziewczynki, która pewnego dnia dowiaduje się, że musi odwiedzić nieznanego ojca, do którego od najwcześniejszego dzieciństwa była zrażana przez despotyczną babcię.
W ostatnim roku swojego życia ukończyła też książkę, która miała być dziewiątą powieścią o Ani, zatytułowaną „Ania z Wyspy Księcia Edwarda” (The Blythes Are Quoted). Zawierała piętnaście opowiadań (wiele z nich zostało wcześniej opublikowanych), które przerobiła, aby umieścić w nich Anię i jej rodzinę jako postaci drugo- i trzecioplanowe, czterdzieści jeden wierszy (większość z nich została wcześniej opublikowana), przypisanych Ani i jej synowi Walterowi, który zginął jako żołnierz w Wielkiej Wojnie. Książka została dostarczona wydawcy Montgomery w dniu jej śmierci, ale z niewyjaśnionych przyczyn ten odmówił jej wydania. Badacz życia Montgomery, Benjamin Lefebvre, spekuluje, że mroczny ton książki i antywojenne przesłanie (Ania bardzo gorzko mówi o I wojnie światowej w jednym fragmencie) mogły sprawić, że tom nie nadawał się do publikacji w środku II wojny światowej. Książka ukazała się dopiero w roku 1974, ale w wersji okrojonej, pełna wersja ujrzała światło dzienne dopiero w 2009 roku.
Pisarka zmarła w wieku 68 lat, 24 kwietnia 1942 roku – została znaleziona martwa w łóżku w swoim domu w Toronto. Główną przyczyną zgonu odnotowaną w jej akcie zgonu była zakrzepica. Pochowana została na cmentarzu w Cavendish. Pozostawiła po sobie dwadzieścia powieści, ponad 500 opowiadań, autobiografię i tomik poezji.