Henryk Sienkiewicz pisał o nim: „polski pisarz i polski rycerz”. 200 lat temu urodził się Zygmunt Miłkowski, szerzej znany pod pseudonimem Teodor Tomasz Jeż, jeden z najpłodniejszych pisarzy polskich, publicysta, patron roku 2024.
Gdy zmarł, Henryk Sienkiewicz napisał o nim w „Nad mogiłą Jeża”: „Ilekroć zawrzała walka za ojczyznę, niósł jej w ofierze życie; gdy walka gasła chwytał za pióro i tworzył dzieła znakomite, których sława przekraczała często granice Polski. Nigdy nie tracił wiary w przyszłość narodu, nigdy nie przestał miłować ziemi i ludu. I tak, w ogniu, w pracy, w ubóstwie i na tułactwie, przeżywszy całe prawie stulecie, mógł mówić i zapewne mówił często Bogu i ojczyźnie: „Puśćcie waszego sługę w pokoju, bo oto utrudzon jest bardzo i spoczynek mu się należy”.
Konspirator, emigrant, pisarz
Zygmunt Fortunat Miłkowski urodził się 23 marca 1824 w Saracei na Podolu. Już jako uczeń szkół w Niemirowie zawiązał nielegalną konspirację uczniowską skierowaną przeciwko caratowi. Ukończył Liceum Richelieu’ego w Odessie (1846), a następnie studiował matematykę na uniwersytecie w Kijowie (1847–1848). Zorganizował tam tajną organizację patriotyczną wśród polskich studentów. Po wybuchu Wiosny Ludów przedostał się na Węgry, potem przebywał na emigracji m.in. w Anglii, a jako emisariusz Centralizacji Towarzystwa Demokratycznego Polskiego został wysłany na Ukrainę.
W latach 1851-1858 był agentem Komitetu Centralnego Demokracji Europejskiej na Bałkanach. Początkowo działał na terenie Rumunii, następnie od 1855 przebywał w Stambule. W tym czasie debiutował utworem „Wasyl Hołub”, opublikowanym w 1858 w „Dzienniku Literackim”. To zapoczątkowało karierę jednego z najpłodniejszych polskich pisarzy, który poza utworami publicystycznymi pozostawił aż 80 powieści. Jako powieściopisarza interesował go obyczaj i kultura chłopska, zwłaszcza z terenu Ukrainy, którą dokumentował etnograficznie, ale też nie ukrywał swojego pozytywnego do niej stosunku. Ukazywał konflikty między szlachtą a chłopstwem, w których obciążał winą raczej szlachtę. Wskazywał jednak na możliwość ułożenia dobrych stosunków między ziemiaństwem a poddanymi. Jego zdaniem równowaga społeczna powinna być oparta na korzystnym dla dworu i wsi poddziale pracy oraz wzajemnych korzyściach i szacunku.
„Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym”
Mimo wspólnych wątków powieści Miłkowskiego nie były monotematyczne. W „Handzi Zahornickiej” (1859) tematem była budowa cerkwi oraz wędrówka bohaterów w celu poznania zasad budownictwa sakralnego. „Wasyl Hołub” dotyczył wojny rosyjsko-tureckiej z 1828 oraz powstania listopadowego. „Historia o pra-pra-pra… wnuku i pra-pra-pra… dziadku” (1863-1864) łączyła w sobie cechy powieści chłopskiej, historycznej, romansu edukacyjnego, sagi rodzinnej i publicystyki społecznej.
W 1872 Miłkowski osiadł w Szwajcarii. Utrzymywał się z publikacji swoich utworów, a także z korespondencji umieszczanych pod pseudonimem Teodor Tomasz Jeż w czasopismach wszystkich trzech zaborów. Był jedną z czołowych postaci polskiego środowiska emigracyjnego. I nadal tworzył prozę. W tym okresie ukazały się m.in. „Hryhor Serdeczny” (1874), „Emancypowana” (1874), „Za króla Olbrachta” (1876) czy „Karzeł dyplomata” (1882), i „Lat temu dwieście” (1887). Jako publicysta wydał w tym czasie słynną „Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym” (1887), gdzie poddał krytyce politykę, którą określił jako obronę bierną reprezentowaną przez „adwokatów bojaźni”, czyli zwolenników ugody z zaborcami.
„Po pracy nad siły — wieczysty spokój”
Przed śmiercią zdążył wydać jeszcze m.in. „Za gwiazdą przewodnią” (1896), „Ci i tamci. Powieść z czasów kampanii węgierskiej” (1899), „W zaraniu” (1889), „Nad rzekami Babilonu” (1899), „Jaskółki” (1900), „Miłość w opałach – powieść z dziejów Kroacji” (1902), „Pamiętniki starającego się” (1903) i „Pierwsze boże przykazanie” (1907).
Autor „Ogniem i mieczem”, Noblista, żegnał go słowami: „Po wrzawie i grzmotach bitew — cisza; po pracy nad siły — wieczysty spokój; po tułaczce — mogiła, na którą padnie promień sławy i którą otoczą bluszcze i pamięć ludzka. Tak — to ci się należy, polski pisarzu i polski rycerzu, w boju mężny, w boju cierpliwy, w pracy wytrwały, prawy i wierny synu Matki bolesnej. Śpij więc cicho w gościnnej, choć obcej, ziemi, dopóki polskie ramiona nie przeniosą cię do tej naszej, którąś tak ukochał, że ostatnia twoja myśl niechybnie do niej była zwrócona i ostatnie twe westchnienie ku niej uleciało”.
Pisarz nie doczekał odrodzenia Polski, choć bez wątpienia jego twórczość stworzyła żyzne podglebie pod przetrwanie polskości i jej przyszłe trwanie. Zmarł w Lozannie 11 stycznia 1915 roku, gdzie został pochowany na cmentarzu Bois-de-Vaux. Jego pogrzeb stał się manifestacją jednoczącą wszystkie polskie środowiska polityczne, uczestniczyli w nim m.in. Ignacy Jan Paderewski i wspomniany Henryk Sienkiewicz.
„Polish writer and Polish knight” | Henryk Sienkiewicz wrote of him: „a Polish writer and a Polish knight”. 200 years ago, Zygmunt Miłkowski, better known by his pseudonym Teodor Tomasz Jeż, one of Poland’s most frequently published writers, publicist and patron of the year 2024, was born.