Dał nam „Awanturę o Basię”, „Szatana z siódmej klasy”, „Szaleństwa panny Ewy” i Koziołka Matołka. Sam zaznał sławy, ale i zesłania oraz zakazu publikacji. 140 lat temu urodził się Kornel Makuszyński.
Czasy, w których żył, nie były dla niego łaskawe. Jeśli w „Szatanie z siódmej klasy” pisał: „Łzy zgryzoty są gorzkie, a łzy szczęśliwe są pełne słodyczy”, to niewątpliwie miał powody, by ronić po równo jedne i drugie. Zdobył pisarską sławę, ale dotknęło go też zesłanie w głąb Rosji, pożary trawiące rękopisy, zakaz publikacji, nie doczekał też wydania swojej ostatniej książki. A jednak dziś Kornel Makuszyński kojarzy nam się głównie z pogodnymi, awanturniczymi opowieściami, które – choć powstały przecież niemal przed wiekiem – wciąż są czytane i wciąż rozpalają naszą wyobraźnię.
Na kwaterze u hycla
Urodził się 8 stycznia 1884 w Stryju, pod zaborem austriackim. Gdy miał dziesięć lat, stracił ojca, co sprawiło, że szybko stracił zainteresowanie dla rodzinnego domu – będąc jeszcze w gimnazjum przeniósł się do rodziny w Przemyślu, a potem do Lwowa, zarabiając na swoje utrzymanie korepetycjami. Już wtedy pisał – głównie wiersze, które, podobno, pokazywał w cukierni przy ul. Skarbkowskiej 11 samemu Leopoldowi Staffowi.
To nie jedyny adres we Lwowie, pod którym trzeba by szukać śladów Makuszyńskiego – mieszkał bowiem początkowo w skromnej kwaterze u asenizatora i hycla Siegla na Kleparowie. Już wtedy publikował pierwsze wiersze we lwowskim dzienniku „Słowo Polskie”. Miał zaledwie 16 lat. Cztery lata później był już członkiem redakcji „Słowa” i recenzentem teatralnym. Cały czas studiował: polonistykę i romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, a potem romanistykę na Sorbonie w Paryżu. W wieku 24 lat wydał swój pierwszy tom poezji „Połów gwiazd” (1908).
Awantury kostromskie
W 1910 roku poznał Emilię Bażeńską, która zaprosiła go do Burbiszek na Litwie, majątku jej brata. Po roku narzeczeństwa, w 1911 roku Emilia i Kornel pobrali się w Warszawie, ale zamieszkali właśnie w Burbiszkach, dokąd Makuszyński – miłośnik wszystkiego, co zakopiańskie, a po latach nawet honorowy obywatel Zakopanego – sprowadził prawdziwy zakopiański dom i ustawił w parku dworskim. To tam powstały „Awantury arabskie” (1913) – zbiór opowiadań humorystycznych, inspirowanych legendami i baśniami Bliskiego Wschodu: „Ósma podróż żeglarza Sindbada”, „O szlachetnej dziewicy i koniu”, „Morderstwo Harun ar Raszyda”, „Hassan i jego pięć żon” oraz „Mędrzec zza morza”.
Sielskie życie w Burbiszkach nie trwało jednak długo. Gdy wybuchła pierwsza wojna światowa, Makuszyński uznany został przez Rosjan – jako obywatel austriacki – za wroga. Wraz żoną zesłano go w głąb Rosji, do Kostromy nad Wołgą. Na szczęście dzięki staraniom szwagra, Michała Bażeńskiego, a także pomocy aktorów Stanisławy Wysockiej i Juliusza Osterwy, zwolniono ich w 1915 roku ze zsyłki i pozwolono zamieszkać w Kijowie, gdzie pisarz został prezesem Związku Literatów i Dziennikarzy Polskich oraz kierownikiem literackim Teatru Polskiego.
Między Warszawą, Zakopanem a Burbiszkami
Koniec wojny przyniósł Polsce odzyskanie niepodległości, a Makuszyńskim dał możliwość zamieszkania w Warszawie. I to właśnie w stolicy rozwinęła się literacka kariera pisarza. Czas dzielił między Warszawę, Zakopane i Burbiszki – było tak do 1926 roku, gdy na gruźlicę zmarła jego żona. Pochowano ją na warszawskich Powązkach obok grobu Władysława Stanisława Reymonta, jej przyjaciela. Po śmierci żony Kornel Makuszyński zerwał związki z Litwą. 30 sierpnia 1927 ożenił się powtórnie, ze śpiewaczką Janiną Gluzińską.
Był już wtedy autorem m.in. takich dzieł jak „Straszliwe przygody” (1914), „Perły i wieprze” (1915), „Bardzo dziwne bajki” (Bajka o królewnie Marysi, o czarnym łabędziu i o lodowej górze, Szewc Kopytko i kaczor Kwak, O tym jak krawiec Niteczka został królem, Dzielny Janek i jego pies, 1916) oraz wspomnieniowej powieści biograficznej „Bezgrzeszne lata” (1925), opowiadającej o szkolnych perypetiach autora, a także dzieciństwie w Stryju i dorastaniu we Lwowie.
Od tych, co ukradli księżyc po „Pannę z mokrą głową”
W 1928 roku napisał powieść „O dwóch takich, co ukradli księżyc”. To baśniowa opowieść z morałem, pamiętana dziś jednak głownie dzięki ekranizacji z 1962 roku w reżyserii Jana Batorego, w której Jacka zagrał Lech Kaczyński (dubbingowany przez Marię Janecką), a Placka Jarosław Kaczyński (dubbingowany przez Danutę Mancewicz). To opowieść o niezwykle żarłocznych, okrutnych i leniwych bliźniakach z Zapiecka, którzy postanawiają ukraść złoty księżyc i go sprzedać. Na drogę wykradają matce ostatni bochenek chleba (który później zamienia się w kamień). Przygoda, którą przeżyją, odmieni ich jednak i każe krytycznie spojrzeć na dotychczasowe życie.
Dwa lata później publikuje Makuszyński „Przyjaciela wesołego diabła”, a po kolejnych dwóch latach „Pannę z mokrą głową” – opowieść o trzynastoletniej Irence Borowskiej, która spędza beztroskie dzieciństwo w rodzinnym dworku. Nie ma pojęcia, że majątek podupada w związku z kryzysem gospodarczym. Prawdę poznaje, gdy ojciec – który by spłacać zaciągnięte długi, po kawałku wyprzedaje łąki i las – ginie podczas wyrębu drzew. Irenka, chcąc pomóc matce, w tajemnicy przed nią wyjeżdża do Warszawy, by szukać pomocy u bogatej ciotki.
„Błąka się po całym świecie…”
W tym samym czasie pojawia się jeszcze inna literacka postać – przez lata kultowa – Koziołek Matołek. W 1932 roku ukazała się pierwsza książeczka cyklu, który dziś śmiało nazwalibyśmy prekursorem komiksu. Opowieść napisana przez Makuszyńskiego i ubrana w historię obrazkową przez Mariana Walentynowicza sprowadza się do podróży bohatera po całym świecie w poszukiwaniu mitycznego Pacanowa, jedynego miejsca w świecie, gdzie jakoby podkuwają kozy. W jednaj z ostatnich książeczek Matołek, z racji swych dawnych osiągnięć i sławy, jest już królem polskich kóz, mądrym i rozważnym władcą.
W podróż ruszają też inni bohaterowie Makuszyńskiego: „Wybieramy się jutro o świcie i idziemy przed siebie…” – rzuca na początku „Wyprawy z psem” (1935) jeden z bohaterów powieści. Książka przedstawia wakacyjną podróż po Polsce trzech warszawskich uczniów: Zdzisława, Zenobiego i Zbyszka, którym towarzyszy pies Apasz. Dla Makuszyńskiego roku publikacji książki także oznacza wędrówkę – do nowego mieszkania: Domu Spółki Terenowej Budowy Tanich Mieszkań przy ul. Grottgera 7/9/9A na warszawskim Mokotowie, gdzie mieszkał do roku 1944, a więc do czasu wybuchu powstania warszawskiego.
Basia i Szatan
To pod tym warszawskim adresem powstały jedne z najważniejszych powieści autora. W 1937 roku ukazała się „Awantura o Basię” – opowieść o dziewczynce, której matka ginie na dworcu kolejowym przejechana przez pociąg. Opiekę nad Basią przejmują przypadkowi ludzie. Najpierw doktorowa z prowincjonalnego miasteczka wysyła bohaterkę pociągiem, z kartką na szyi z zapisanym adresem osoby, do której ma się udać. Jednak kartka ulega po drodze częściowemu zniszczeniu i jest mylnie odczytana. Basia trafia ostatecznie pod opiekę znanego pisarza Olszowskiego, który otacza ją miłością. Wkrótce zgłasza się prawowita opiekunka – Stanisława Olszańska, przyjaciółka zmarłej w tragicznym wypadku matki Basi. Basia dostaje się pod wspólną opiekę Stanisławy i pisarza Olszowskiego, co wkrótce zostaje przypieczętowane małżeństwem obojga. Po wielu latach, Basia, już jako nastolatka, dowiaduje się, że jej ojciec – uczony, który zaginął podczas ekspedycji w Ameryce Południowej – został odnaleziony, ale cierpi na zaniki pamięci. Basia postanawia zaopiekować się tatą.
W tym samym roku Makuszyński ogłasza drukiem „Szatana z siódmej klasy”. Akcja tej powieści rozgrywa się w Warszawie i w fikcyjnej wsi Bejgoła, położonej niedaleko Wilna. Fabuła toczy się w dwóch planach czasowych – współcześnie, czyli w połowie lat 30. XX wieku i w czasach wojny francusko-rosyjskiej (1912-1813), o których Adaś czyta w znalezionym „Rękopisie Księdza Koszyczka”. Wtedy to w dworku w Bejgole zamieszkać miał Francuz z rozbitej armii napoleońskiej. Z tą postacią wiąże się ważny dla tej powieści detektywistycznej wątek poszukiwania skarbu.
Sprawy (nie tylko z pozoru) beznadziejne
Nigdy nie dowiemy się, jakie były dalsze losy Adasia po tym, jak przekonał się, że największy skarb nie musi wcale mieć postaci rubinów. Kornel Makuszyński podpisał bowiem umowę z wydawcą na powieść „Drugie wakacje Szatana”, ale książka ta nigdy się nie ukazała. Nie spłonęła jednak – jak można przeczytać w niektórych źródłach – podczas powstania warszawskiego. Makuszyński po prostu nigdy tej powieści nie dokończył. Istnieje jedynie zeszyt z dwoma pierwszymi rozdziałami oraz lakonicznymi informacjami co do dalszej planowanej treści. Ogień strawił za to inną książkę pisarza – dokończony rękopis powieści „Tajemnicze ruiny”, po którym został tylko mocno zniszczony zeszyt, niepozwalający odtworzyć całej opowieści w jakimś sensie przypominającej „Wyprawę z psem”, bo opowiadającej o wakacyjnej wyprawie dwojga przyjaciół, którzy na swojej drodze spotkają wiele ciekawych postaci, stanowiących przekrój ówczesnego społeczeństwa.
W listopadzie 1944 roku Kornel Makuszyński zamieszkał na stałe w Zakopanem, w willi Opolanka przy ul. Tetmajera 15. Być może planował otworzyć „Tajemnicze ruiny” i dokończyć „Drugie wakacje Szatana”, ale początkowo nie sprzyjał temu czas okupacji, potem zaś – w 1945 roku – wydany przez władze komunistyczne zakaz publikacji i poddanie autora szykanom. Jak sam uważał, związane było to ze sprawą przyjęcia go w 1937 roku do Polskiej Akademii Literatury na miejsce usuniętego w atmosferze skandalu, po oskarżeniach o plagiat, Wincentego Rzymowskiego, który bezpośrednio po wojnie pełnił funkcję ministra kultury. Gdy zakaz zdjęto, zadekretowany został w polskiej literaturze socrealizm. Makuszyńskiemu udało się wydać już tylko jedną nową książkę „List z tamtego świata”, jedynie dzięki istnieniu ostatnich prywatnych wydawnictw. W Zakopanem żył w zapomnieniu. Musiał opuścić willę, zamieszkał w niewielkim mieszkaniu.
„Kropelka w oceanie”
„Człowiekowi zdaje się zawsze, że jego osobiste cierpienie jest największe na świecie. A jego cierpienie jest tylko kropelką w oceanie…” – pisał w ostatniej opublikowanej książce, „Szaleństwach panny Ewy”. To opowieść o szesnastoletniej Ewie Tyszowskiej, która z powodu rocznego wyjazdu jej ojca do Chin zostaje umieszczona w domu państwa Szymbartów. Po wielkiej awanturze z panią Szymbartową Ewa decyduje się na ucieczkę. Na jej drodze pojawia się malarz Jerzy Zawidzki. Od tej pory życie Ewy obfitować będzie w różne szaleństwa, a ona sama pomoże napotkanym ludziom w sprawach z pozoru beznadziejnych.
Książka powstała w 1940 roku, ale ukazała się dopiero po śmierci autora, w 1957 roku. Kornel Makuszyński zmarł 31 lipca 1953 roku i został pochowany na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem. Dziś pamiętamy go jako pisarza, który daje swoją twórczością radość wciąż nowym pokoleniom czytelniczek i czytelników. Zgodnie z maksymą z „Panny z mokrą głową”, że „stracony jest każdy dzień bez uśmiechu”.
„Every day is wasted without a smile” | He gave us „Awantura o Basię” (The Brawl about Basia), „Szatan z siódmej klasy” (Satan from the Seventh Grade), „Szaleństwa panny Ewy” (The Madness of Miss Ewa) and Koziołek Matołek (Matołek the Goat). He himself experienced fame, but also exile and a publication ban. Kornel Makuszyński was born 140 years ago.