Był chwalony jako „największy humorysta, jakiego wydały Stany Zjednoczone”, William Faulkner nazwał go „ojcem literatury amerykańskiej ”. 190 lat temu urodził się Mark Twain, autor „Przygód Tomka Sawyera”, „Księcia i żebraka” oraz „Przygód Hucka Finna”.
Był 9 czerwca 1876 roku, gdy ukazała się jego pierwsza samodzielna powieść, o chłopcu dorastającym nad rzeką Missisipi w latach 30. i 40. XIX wieku. Ale to nie był dobry dzień – poprzedzał bowiem wszystkie te dni, podczas których autor mierzyć się musiał z prawdą, że jego książka o perypetiach Tomka Sawyera okazała się być komercyjną porażką. Przynajmniej z początku. Mark Twain nie mógł przecież jeszcze wtedy wiedzieć, że tak naprawdę wydał właśnie powieść, która ostatecznie, jeszcze za jego życia, stanie się pozycją najchętniej kupowaną ze wszystkich jego dzieł.
Bezpieczna głębokość
Samuel Langhorne Clemens, publikujący potem pod pseudonimem Mark Twain, urodził się 30 listopada 1835 roku we Floridzie w stanie Missouri, a dorastał w sąsiednim Hannibal nad Missisipi. Miasteczku, które na zawsze pozostało pierwowzorem literackiego St. Petersburga i które ukształtowało jego wyobraźnię i język narracji. Wczesne lata nad rzeką — obserwacja życia portowego, opowieści marynarzy i swobodne dziecięce wędrówki — dały fundament pod późniejsze opisy społecznego tła i lokalnego języka, obecnych w powieściach o Tomku Sawyerze i jego przyjacielu, Hucku Finnie.
Jako nastolatek został czeladnikiem drukarskim, a później uczniem sternika parowca rzecznego — to właśnie doświadczenie rzeczne sprawiło, że przyjął pseudonim „Mark Twain” (termin oznaczający bezpieczną głębokość w żegludze). Te doświadczenia stały się dodatkową podbudową dla portretów postaci i perspektywy narracyjnej opartej na mowie potocznej.
Ucieczka na Wyspę Jacksona
Pierwsze kroki pisarskie dała Twainowi praca dziennikarska – pisywał do lokalnych gazet, publikując krótkie felietony i opowiadania. Przełom przyniosła opowieść „O sławnej skaczącej żabie z Calaveras” (The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County, 1865–1867) — krótki, pogodny tekst utrzymany w formie groteski i gawędy, który natychmiast uczynił z początkującego pisarza rozpoznawalnego humorystę. Już wtedy ujawniła się jego zdolność do łączenia komizmu z przenikliwą obserwacją społecznych przywar.
Lata siedemdziesiąte XIX wieku to okres ugruntowania pozycji literackiej: w 1876 roku ukazały się „Przygody Tomka Sawyera” (The Adventures of Tom Sawyer) — powieść, która formalnie opiera się na przygodach chłopięcych, lecz jednocześnie jest wnikliwym studium małomiasteczkowego życia Ameryki i krytyką pewnych przejawów kultury. Bohater książki, sierota Tom Sawyer, liczący sobie około 12 lat, często opuszcza szkołę, żeby się bawić nad pobliską rzeką lub w niej pływać. Pewnego dnia, z nudów, wraz z Huckiem Finnem oraz Joe Harperem uciekają na Wyspę Jacksona na rzece Missisipi, by rozpocząć życie jako „piraci”. Nie są w stanie przewidzieć, że społeczność uzna ich za zmarłych – najpewniej porwanych przez nurt rzeki.
Oczekiwana zmiana miejsc
Twain już był wtedy współautorem powieści „Pozłacany wiek” (The Gilded Age, 1873), napisanej wspólnie z Charlesem D. Warnerem i opowiadającej o podroży grupy Amerykanów do Europy książki pod wiele mówiącym tytułem „Prostaczkowie za granicą” (The Innocents Abroad, 1869), dopiero jednak sukces „Tomka” – gdy książka wreszcie została zauważona i osiągnęła komercyjny sukces – dał mu swobodę finansową i artystyczną, a przede wszystkim potwierdził, że jego język narracyjny — żywy, ironiczny, osadzony w lokalnym języku — ma ogromny zasięg i siłę oddziaływania.
Choć dziś trudno w to uwierzyć, mniejszym powodzeniem cieszyła się jego powieść „Ksiażę i żebrak” (The Prince and the Pauper), opublikowana w 1881 roku (w Kanadzie) i w 1882 (w Stanach Zjednoczonych). Powieść stanowi pierwszą próbę Twaina w dziedzinie fikcji historycznej. Fabuła koncentruje się na wstąpieniu na tron dziewięcioletniego Edwarda VI Tudora w Anglii w 1547 roku i jego dobrowolnej zamianie na ról z sobowtórem Tomem Cantym, londyńskim żebrakiem, który mieszka ze swoim przemocowym ojcem, alkoholikiem, matką i dwiema siostrami – bliźniaczkami. Wielokrotnie filmowana, książka stanowi dziś jeden z filarów literatury młodzieżowej.
Na tratwie z Jimem
Opus magnum Twaina stała się jednak kontynuacja „Tomka” czyli „Przygody Hucka Finna” (Adventures of Huckleberry Finn), opublikowana w latach 1884–1885. Widać w niej rozwój artystyczny: książka bywa nazywana „wielką powieścią amerykańską” — to powieść bardziej złożona etycznie i społecznie niż „Tomek”. Poprzez perspektywę młodego Hucka, Twain dotyka kwestii rasizmu, hipokryzji moralnej i wolności jednostki wobec prawa i konwencji społecznych. Język pierwszoosobowego narratora, odwoływanie się do uproszczonej logiki dziecka, tworzą silny kontrapunkt do cynizmu dorosłych bohaterów i sprawiają, że powieść wciąż rezonuje w świadomości społecznej.
To powieść pikarejska – bity przez ojca Huckleberry Finn pozoruje własną śmierć i osiedla się na Wyspie Jacksona, gdzie spotyka niewolnika, Jima, który zbiegł po tym, jak udało mu się podsłuchać rozmowę jego pani planującej go sprzedać. Huck i Jim decydują się na tratwie spłynąć rzeką Missisipi do tzw. wolnych stanów, w których zakazane jest niewolnictwo. Podróż, obfitująca w spotkania z ludźmi z różnych klas społecznych, zmienia Hucka, który pozbywa się m.in. uprzedzeń rasowych. Obie książki doczekały się kontynuacji: „Tomek Sawyer za granicą (Tom Sawyer Abroad, 1894) i „Tomek Sawyer detektywem” (Tom Sawyer, Detective, 1896).
Podróże i inwestycje
Twain nie ograniczał się jednak do powieści dla młodzieży. Jego dorobek obejmuje reportaże, pamiętniki podróżnicze „Pod gołym niebem” (Roughing It, 1872), „Życie na Mississipi” (Life on the Mississippi, 1882), „Jankes na dworze króla Artura” (A Connecticut Yankee in King Arthur’s Court, 1889) – powieść satyryczną utrzymaną w anturażu powieści historycznej na wzór „Księcia i żebraka”, eseje i liczne opowiadania. W twórczości non-fiction słychać język gawędy, a w prozie satyrycznej — skłonność do krytyki uprzedzeń, obłudy i przesądów. Równocześnie okresy podróży i wykładów (Twain był popularnym mówcą) dostarczały mu tematów i sylwetek, które potem przeradzały się w literackie szkice.
Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte XIX wieku przyniosły pisarzowi zarówno największe sukcesy, jak i dramatyczne zawirowania osobiste i finansowe. Twain inwestował w nowatorskie technologie (m.in. maszynę do składania tekstu drukarskiego Paige Compositor), a także prowadził własne wydawnictwo — inwestycje te okazały się katastrofą finansową, co skłoniło Twaina do intensywniejszych wykładów i tournée po świecie, by spłacić długi.
Wraz z kometą
Mark Twain urodził się wkrótce po pojawieniu się komety Halleya i przewidział, że będzie mu ona towarzyszyć także w chwili śmierci. W 1909 roku napisał: „(…) pojawi się ona ponownie w przyszłym roku i spodziewam się, że odejdę wraz z nią. Byłoby to wielkie rozczarowanie w moim życiu, gdybym tego nie zrobił. Wszechmogący powiedział niewątpliwie: «Oto te dwa niepojęte dziwolągi; przyszły razem, muszą odejść razem»”.
I rzeczywiście – pisarz zmarł na zawał serca dzień po tym, jak kometa mogła być już widziana z Ziemi, 21 kwietnia 1910 roku w Redding, Connecticut. „Ulubionym moim autorem jest Mark Twain, a to z trzech powodów: pisze dobrze, bawi mnie i… nie żyje” pisał w żartobliwym tonie Ernest Hemingway, ale kiedy indziej dodawał: „Cała współczesna literatura amerykańska wywodzi się z jednej książki Marka Twaina zatytułowanej Huckleberry Finn. To najlepsza książka, jaką mieliśmy. (…) Wcześniej nie było niczego. Od tamtej pory nie ma niczego równie dobrego”.