Dał nam mistrza Bartłomieja Bartoliniego, herbu dwa widelce i udziec barani, Baltazara Gąbkę i Don Pedro de Pommidore. 110 lat temu urodził się Stanisław Pagaczewski, prozaik, poeta, reportażysta, autor niezapomnianych książek o przygodach Profesora Gąbki.
Niespokojnie jest w Krainie Deszczowców, gdzie totalitarny reżim chce zbudować broń w postaci latających żab. Porywa w tym celu wybitnego naukowca, profesora Gąbkę. Na szczęście książę Krak nie zostawia go bez pomocy. Na ratunek wyrusza sam Smok Wawelski, dzielny kucharz Bartolini i Doktor Koyot. Czeka ich co prawda pełna niebezpieczeństw wyprawa przez Dziką Przełęcz, Krainę Psiogłowców, Słonecję, Kraj Gburowatego Hipopotama, w dodatku bojkotowana przez groźnego Szpiega Dom Pedro, ale przecież żaden reżim nie wygra z ludźmi pełnymi wiary w ideały.
Sukces „Porwania Baltazara Gąbki” był może niespodziewany, ale zasłużony. Humor, świetnie skrojone postaci, wciągająca przygodowa fabuła i ważne przesłanie sprawiły, że książki Stanisława Pagaczewskiego weszły do kanonu literatury dla dzieci.
Przewodniki dla turystów
Stanisław Pagaczewski urodził się 9 lipca 1916 w Krakowie. Debiutował w 1933 roku na łamach krakowskiego dziennika „Czas” wierszem pt. „Wschód słońca”. Rok później zdał maturę i rozpoczął studia z zakresu polonistyki (także okresowo historii sztuki) na Uniwersytecie Jagiellońskim. Magisterium uzyskał już po wybuchu II wojny światowej. W czasie wojny prowadził tajne nauczanie w Ciężkowicach, gdzie osiedlili się jego rodzice, wyjechawszy z Krakowa w obawie przed represjami. Do Krakowa powrócił w roku 1944.
W 1947 roku Pagaczewski był członkiem redakcji „Dziennika Polskiego” i tygodnika „Sport i Wczasy”. Od 1948 roku do 1950 pełnił funkcję sekretarza odpowiedzialnego miesięcznika „Życie Nauki”, a w 1950 także kwartalnika „Ochrona Zabytków”. Od 1947 roku był też działaczem turystycznym, przewodnikiem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (późniejszy PTTK). I to tej tematyki dotyczyły jego pierwsze publikacje: „Dolina Dunajca od Pienin po Jezioro Rożnowskie” i „Czchów oraz Przez Mogilany i Obidową do Zakopanego” (1949).
Reportaże i słuchowiska
W latach 1954–1956 Stanisław Pagaczewski był kierownikiem działu reportażu „Tygodnika Powszechnego” (w okresie „zawieszenia” redakcji Jerzego Turowicza, kiedy to z powodu odmowy publikacji nekrologu Józefa Stalina, w latach 1953–1956 pismo ukazywało się pod egidą PAX-u). Ale po tym czasie poświęcił się całkowicie pracy literackiej i zrezygnował z etatu w redakcjach. Swoje publikacje – głównie reportaże i utwory dla dzieci i młodzieży, publikował m.in. w czasopismach: „Płomyczek” (1949-1980), „Wieści” (1957, 1959, 1963, 1965–1968), „Życie Literackie” (1970–1974).
W latach 1963-1966 był autorem 44 odcinków programu „Piękno Polski Południowej”, nadawanego przez Telewizję Polską. Współpracował też z Polskim Radiem w Krakowie, gdzie nadawano jego reportaże i słuchowiska, m.in.: „Diabelski kamień” (1966), „Córka marynarza” (1968), „Gospoda pod Upiorkiem” (1970). W latach 60. i 70. XX w. często podróżował po Europie, Afryce Północnej i Bliskim Wschodzie.
Powieść, serial i kontynuacja
W 1966 roku ukazała się pierwsza książka z cyklu przygód profesora Baltazara Gąbki, „Porwanie Baltazara Gąbki”. Ze względu na oryginalność, poczucie humoru oraz umiejętne wykorzystanie tradycyjnych motywów (książę Krak, Smok Wawelski) zdobyła popularność wśród młodych czytelników. W efekcie, w latach 1969–1970 powstał trzynastoodcinkowy serial animowany, ciepło przyjęty przez telewidzów.
Sukces książki i opartego na niej filmu skłonił autora do napisania dalszego ciągu przygód profesora Gąbki. I tak powstały kolejne powieści: „Misja profesora Gąbki” (1975; na jej podstawie, w latach 1978–1980 również trzynastoodcinkowy serial animowany „Wyprawa profesora Gąbki”) oraz „Gąbka i latające talerze” (1979).
Mypingowie i kosmici
Akcja drugiej powieści o prof. Gąbce rozgrywa się cztery lata po wydarzeniach przedstawionych w „Porwaniu Baltazara Gąbki”. Gród i księstwo Kraka od pewnego czasu nawiedzane są czasu przez stada mypingów siejących zniszczenie. Smok Wawelski oraz jego przyjaciele: Bartłomiej Bartolini, doktor Koyot, Baltazar Gąbka oraz Marcin Lebioda wyruszają na wyprawę mającą na celu poznanie zwyczajów tych zwierząt i odkrycie przyczyn, z jakich podjęły swoje niszczycielskie wędrówki.
Tymczasem z więzienia uciekają Największy Deszczowiec i pan Mżawka, którzy następnie zostają członkami bandy Debiliusza Rudobrodego. Losy wszystkich postaci nieoczekiwanie splatają się w mieście Nasturcja – tam też rodzi się pomysł, jak rozwiązać problem mypingów. Do cyklu i jego bohaterów nawiązuje też ostatnia książka Pagaczewskiego – „Przygoda na Rodos” (1982).
Nie tylko Gąbka
Ale Pagaczewski ma na koncie znacznie więcej utworów prozatorskich. To choćby „Zielona wędrówka” (powieść dla młodzieży, 1957), „Czerwony dzień z kalendarza” (opowiadania, 1959), „Diabelski kamień” (opowiadania dla dzieci, 1961, „Raj na kółkach” (powieść dla młodzieży, 1959), „Nocne marki” (opowiadania, 1962), „Więźniowie skalnego grodu. Powieść dla starszych dzieci” (1962), „Gospoda pod Upiorkiem” (powieść dla młodzieży 1968) „Anna z mórz południowych” (powieść dla młodzieży, 1969) czy „Księżniczka Soliny” (powieść, 1973).
Pisał też reportaże, m.in. „Dzień dobry Kaukazie” (1963) czy „Opowieści znad granic” (1963), utwory dramatyczne („Tajemnicza recepta”, 1964, „Wyprawa pod gęsią nóżką”, 1966) i wiersze („Krople głogu”, 1965).
Stanisław Pagaczewski zmarł 7 czerwca 1984 w Krakowie. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim.
He gave us Master Bartłomiej Bartolini, of the “Two Forks and a Leg of Lamb” coat of arms, Baltazar Gąbka, and Don Pedro de Pommidore. 110 years ago, Stanisław Pagaczewski was born—a novelist, poet, and reporter, and the author of unforgettable books about the adventures of Professor Gąbka.