„Dziedzictwo” I. B. Singera w reż. Roberta Talarczyka to spektakl, który wieńczyć będzie Jubileusz 75-lecia Teatru Żydowskiego im. Estery Rachel i Idy Kamińskich. Premiera 30 stycznia 2026 roku.
„Dziedzictwo” to sceniczna adaptacja niezrealizowanego serialu Krzysztofa Teodora Toeplitza, opartego na dwóch powieściach związanego z Warszawą noblisty Icchoka Baszewisa Singera – „Dwór” i „Spuścizna”. Jej autorzy, Remigiusz Grzela i Robert Talarczyk, sięgając także do dylogii Singera, tworzą epicką, wielopokoleniową opowieść o losach rodziny Jakobich, w której prywatne dramaty, duchowe wybory i międzypokoleniowe konflikty splatają się z burzliwą historią Europy Środkowej XIX i XX wieku.
Żydowskie „Noce i dnie”
„Dwór” i „Spuścizna”, napisane w drugiej połowie lat 60. XX wieku rozgrywają się od końca powstania styczniowego do początku XX wieku, zyskały w Polsce miano żydowskich „Nocy i dni”, a ich świat – pełen napięć między tradycją a nowoczesnością – bywa porównywany także do słynnego serialu „Z biegiem lat, z biegiem dni…” Andrzeja Wajdy i Edwarda Kłosińskiego.
Singer uchwycił w nich temat fundamentalny dla swojego pokolenia: porzucanie tradycji i kultury żydowskiej, odchodzenie od judaizmu, wybór asymilacji i nowoczesności. Sam wychowany w tradycyjnym domu, opisywał świat stojący na progu wielkich przemian – świat, w którym uparte trwanie i kusząca zmiana próbują dominować jednocześnie.
Modlitwa i głos pamięci
Sztuka otwiera się mistycznym prologiem: modlitwą o życie umierającego cadyka. Od tej chwili narracja toczy się równolegle w trzech wymiarach – duchowym, rodzinnym i historycznym. W spektaklu śledzimy losy Kalmana Jakobiego, patriarchy rodu, oraz jego córek: Miriam-Liby, Cipełe i Szajndł. Ich pragnienia, rozczarowania i próby wyrwania się z tradycji symbolizują narastające napięcie między wiarą a nowoczesnym stylem życia.
W finałowej scenie współczesna Narratorka – sama Gołda Tencer – staje się głosem pamięci, łącząc świat utracony Żydów z naszą teraźniejszością. To ona wypowiada słowa, które spinają całą opowieść klamrą refleksji: „A kiedy zostaną już same dybuki i nie będzie nikomu snuć tych historii z zaginionego świata czy cokolwiek ocaleje? A może będzie tylko wielka pustka i tylko wiatr będzie coś szeptał w jidisz? I nikt go nie będzie rozumiał.”
Koncepcja inscenizacyjna Roberta Talarczyka
„Dziedzictwo” zostało pomyślane jako teatr pamięci — przestrzeń, w której przeszłe życie powraca w formie wspomnienia, widma, dybuka. W centrum scenicznej opowieści Talarczyka stoi Kalman Jakobi, rozdarty pomiędzy ortodoksyjnym wychowaniem a koniecznością funkcjonowania w realiach nowoczesnego świata i prowadzenia biznesu. Jakobi usiłuje zrozumieć, co znaczy być Żydem „dzisiaj”, gdy historia, idee i religia przestają wyznaczać jednoznaczne ramy życia. Jego świat rozpada się na oczach widza, a decyzje bliskich i wybory epoki wymuszają nową definicję tożsamości.
– Teatr Żydowski po raz kolejny sięga do prozy Singera, która okazuje się wybitnie aktualna. Już kiedy czytałem oryginalny scenariusz „Jentl” – przypomina Remigiusz Grzela – (przy poprzedniej współpracy z Robertem Talarczykiem), bardzo chciałem go przetłumaczyć na język polski, bo wydawał się uderzająco ważny. Tam młoda bohaterka próbowała dowiedzieć się, kim jest, a to było o wiele pojemniejsze niż kwestia tożsamości i religii. Teraz, wracając do „Dworu” i „Spuścizny”, i mając możliwość zaadaptowania wieloodcinkowego scenariusza Krzysztofa Teodora Toeplitza, znów zobaczyłem, jak współcześnie brzmią tematy poruszane przez Singera, a wśród nich najważniejszy – co to znaczy być Żydem dzisiaj?
Reżyser, aktor i wnuczka
Po znakomitej inscenizacji „Jentl” Robert Talarczyk powraca do Teatru Żydowskiego i do twórczości literackiego noblisty Icchoka Baszewisa Singera. Talarczyk nie tylko reżyseruje spektakl, ale także wciela się w główną rolę Kalmana Jakobiego (na zmianę z Jerzym Walczakiem). Warszawska publiczność zna go również z monodramu „Byk” Szczepana Twardocha w Teatrze Studio. Na co dzień pełni funkcję dyrektora Teatru Śląskiego w Katowicach.
Premierze towarzyszą słowa Meirav Hen, wnuczki Icchoka Baszewisa Singera, która specjalnie dla Teatru Żydowskiego napisała o „Dziedzictwie” i o aktualności dzieła swojego dziadka:
„Mówić dziś o dziedziczeniu to mierzyć się z najważniejszym pytaniem w twórczości Singera: jak pozostać Żydem w świecie rozpiętym między ciągłością a przemianą, między wiarą a sceptycyzmem, tradycją a nowoczesnością? W tych powieściach tożsamość nigdy nie jest zagwarantowana samym urodzeniem czy wiarą. Jest wystawiana na próbę przez asymilację, ideologiczne zmagania, pokusę europejskiej nowoczesności i nieustanny ciężar wygnania. Bohaterowie walczą o zachowanie tego, co cenne, poruszając się w świecie, który domaga się zmiany.”
Wszystko trzeba na nowo zrozumieć, uporządkować i nazwać…
Problemy, które Singer opisywał ponad pół wieku temu, znów okazują się zadziwiająco aktualne — w czasie, gdy świat drży w posadach, a to, co dotąd było oczywiste, odchodzi w przeszłość lub staje się przedmiotem wątpliwości. Wszystko trzeba na nowo zrozumieć, uporządkować i nazwać…
„Dziedzictwo” to nie tylko kontynuacja dialogu z twórczością noblisty. Spektakl wpisuje się także w wieloletnią historię teatru, budowaną na rozmowie o pamięci, kulturze i odpowiedzialności za dziedzictwo. Talarczyk i zespół Teatru Żydowskiego podejmują w tej realizacji próbę zmierzenia się z jednym z najistotniejszych pytań współczesności: jak opowiadać o tożsamości w świecie, w którym dokonują się redefinicje podstawowych pojęć?
I.B. Singer, Dziedzictwo
Robert Talarczyk – reżyseria, współautor scenariusza
Remigiusz Grzela – współautor scenariusza
Dagmara Walkowicz-Goleśny – scenografia
Konrad Parol – kostiumy
Natan Berkowicz – wizualizacje
Katarzyna Łuszczyk – reżyseria świateł
Jakub Lewandowski – choreografia/ruch sceniczny
Hadrian Filip Tabęcki – muzyka
Monika Soszka – asystentka reżysera
Aleksandra Lipka – asystentka kostiumografa
OBSADA:
Ewa Dąbrowska – ZELDA
Adrianna Dorociak – JOCHEWED/ OLGA
Adrianna Kieś – MIRIAM-LIBA
Małgorzata Majewska – HELENA/ KOBIETA
Sylwia Najah – SZAJNDŁ
Joanna Przybyłowska – STARA ŻYDÓWKA/ SWATKA
Joanna Rzączyńska – JAMPOLSKA/ ROSJANKA/ ESTERA
Izabella Rzeszowska – MIREŁE
Monika Soszka – CIPEŁE (dorosła)/ PANI FRENKIEL
Barbara Szeliga – TEMERŁ/ WŁAŚCICIELKA/ TIRZA PERL
Alina Świdowska – FAJGEL
Małgorzata Trybalska – KLARA
Ewa Tucholska – ŻONA WIENERA/ TAMARA
Lena Wiciak – CIPEŁE (dziecko)
Daniel Czacza Antoniewicz – AZRIEL
Marcin Błaszak – CYPKIN
Piotr Chomik – PORUCZNIK/ LUCJAN
Genady Iskhakov – CADYK
Henryk Rajfer – WALLENBERG/ KAMINER/ PROBOSZCZ
Rafał Rutowicz – GENERAŁ/ JAMPOLSKI/ SMIRNOW
Piotr Sierecki – LEKARZ/ GETZ/ HALPERN
Piotr Siwek – ŻYD1/ HERMAN/ KONDUKTOR/ MŁODY CZŁOWIEK
Robert Talarczyk – KALMAN
Mateusz Trzmiel – MEIR-JOEL/ URI-JOSEF/ CADOK
Jerzy Walczak – KALMANMarek Węglarski – MENACHEM MENDEL – CADYK LEWITUJĄCY
Maciej Winkler – ŻYD 3/ SZAMES/ SORKESS/ PIELĘGNIARZ/ DOZORCA
Piotr Wiszniowski – ŻYD2/ WIENER/ SZALIT/ JOCHANAN
Ze specjalnym udziałem Gołdy Tencer