Jako malarka ozdobiła wnętrza helsińskiego ratusza, jako satyryczka kpiła z wielkich totalitaryzmów XX wieku, jako pisarka dała nam Muminki. W 110. rocznicę urodzin „Matki Munimków” – pisarki i malarki Tove Jansson pisze Przemysław Poznański.
Było całkiem cicho i ciemno, jak to po zapadnięciu zmroku. Skwer i otaczające go budynki, widoczne za oknem za dnia, teraz ginęły w ciemnościach listopadowego wieczoru. Podobnie w nieprzeniknionym cieniu tonął pokój, za dnia przytulny, pełen półek z książkami, obrazów i rzeźb, gdzie na sztalugach zagruntowane płótna czekały na pierwszy dotyk pędzla. Kobieta od dawna nie zaszczycała ich jednak nawet jednym spojrzeniem. Niedawno skończyła dwadzieścia pięć lat i wydawało jej się, że doskonale wie, czego chce od życia – a teraz nagle zdała sobie sprawę, że malowanie, jej pasja, jej miłość, jest czymś kompletnie bezużytecznym w obliczu przetaczającej się przez jej kraj wojny zimowej, owej bestialskiej napaści Armii Czerwonej, kolejnego aktu upiornego marszu krasnoarmiejców przez Europę, w imię paktu z hitlerowskimi Niemcami, którego skutkiem było już zajęcie połowy Polski.
Jeszcze kilka miesięcy temu przemierzała Włochy, w Lago di Garda utopiła nawet wełniane spodnie… Teraz nastrój beztroski odszedł. Usiadła przy biurku i zapaliła małą lampkę, której blask wydobył z ciemności leżącą na blacie białą kartkę. Pomyślała z początku, by coś narysować, może kolejny satyryczny obrazek do „Garm”, wyśmiewający Hitlera lub Stalina, ale nagle doznała olśnienia – jej dłoń zaczęła kreślić nie zarysy obrazka, ale litery. Naszła ją nagła chęć pisania. Może napiszę baśń? – pomyślała. To pozwoliłoby jej zanurzyć się znowu w beztrosce znanej z lat dziecięcych. Ale jeśli bań, to nie o księżniczkach, to nie w jej stylu! – uznała. Przyłożyła ołówek do kartki… „Musiało być już późne popołudnie, gdzieś pod koniec sierpnia, kiedy Muminek i jego Mama weszli w samo serce wielkiego lasu. Było całkiem cicho i tak ciemno między drzewami jak po zapadnięciu zmroku*”.
Satyryczna kreska „córki rzeźbiarza”
Rok wcześniej na okładce „Garmu” ukazał się krytykujący układ monachijski rysunek autorstwa Tove Jansson. Adolfa Hitlera artystka przedstawiła jako rozdrażnionego bachora, który krzyczy i żąda więcej tortu, a otaczający go Neville Chamberlain i inni wielcy europejscy przywódcy, podsuwają mu co rusz kolejne kawałki ciasta: Austrię, Polskę, Czechosłowację. Gazecie groziła z tego powodu kara „za obrazę głowy przyjaznego obcego państwa”.
W marcu 1940 r., tuż przed zawarciem pokoju moskiewskiego, cenzor zabronił „Garmowi” publikować ilustrację Jansson, na której naśmiewała się z wojskowej niekompetencji Stalina. Przywódca ZSRR wyciąga miecz z imponująco długiej pochwy, tylko po to, by odkryć, że jest on absurdalnie krótki. Ale nie może to dziwić, bo przecież „Matka Muminków” była przede wszystkim artystką – malarką i rysowniczką, która dla czasopisma „Garm” narysowała w sumie około 100 okładek oraz około 500 rysunków i ilustracji satyrycznych – szczególnie w latach 40. XX wieku, gdy mogła dzięki temu wyśmiewać nazistowskie Niemcy i politykę ustępstw Finlandii, a także stalinowski Związek Radziecki.
Lato (i zima) Janssonów
Tove Jansson urodziła się – jako najstarsza z trójki rodzeństwa – 9 sierpnia 1914 roku w Helsinkach, ówczesnej stolicy Wielkiego Księstwa Finlandii, wchodzącego w skład Imperium Rosyjskiego. Jej ojciec Viktor Jansson był rzeźbiarzem wywodzącym się z fińskiej mniejszości szwedzkojęzycznej, a matka Signe Hammarsten-Jansson była urodzoną w Szwecji graficzką i ilustratorką. Tove dorastała więc w domu artystów, a nawet sama posłużyła ojcu za modelkę dla kilku rzeźb, w tym dzieła „Convolvulus”, które w 1930 roku zwyciężyło w miejskim konkursie na rzeźbę, która stanęła niedługo później w parku Kaisaniemi.
O ile zimę rodzina spędzała w Helsinkach, o tyle latem przenosiła się albo na Blidö w Archipelagu Sztokholmskim, albo do wynajętej willi na wyspie Pellinge w archipelagu Borgå. Oba te miejsca stały się potem dla artystki i pisarki inspiracją dla Muminków – zarówno w warstwie rysunkowej jak i literackiej. W autobiograficznym tomie opowiadań „Córka rzeźbiarza” (Bildhuggarens dotter, 1968) Tove Jansson opisywała swoje dzieciństwo w otoczeniu impulsywnego ojca i praktycznej matki. Viktor Jansson był artystą z bohemy, w pracowni którego nieraz urządzano kilkudniowe imprezy, matka pracowała jako graficzka w drukarni banknotów Banku Finlandii i projektantka fińskich znaczków, a także autorka okładek książkowych i ilustratorka. W takim otoczeniu sama Tove szybko też zaczęła przejawiać artystyczne zdolności, które rozwijała później podczas studiów w Sztokholmie i w Helsinkach, a nawet podczas nauki w Paryżu.
Snork, albo troll ze spiżarni
Tove Jansson zawsze uważała się przede wszystkim za malarkę. Malowała obrazy m.in. dla szpitala dziecięcego Aurora, stworzyła ołtarz kościoła w Teuva „Dziesięć Panien” (Panny mądre i głupie, 1954), ozdobiła ratusz w Helsinkach, wykonała także baśniowe murale w prywatnym przedszkolu. Swoje pierwsze rysunki opublikowała jednak już w wieku 14 lat w czasopiśmie „Allas Krönika” pod pseudonimem „Totto”. Była to seria rysunków „Hej hurra för Mannerheim!” („Hail to Mannerheim”), przedstawiająca paradę z okazji 10. rocznicy uzyskania przez Finlandię niepodległości. W wieku 15 lat Jansson została już stałą asystentką fińsko-szwedzkiego magazynu satyrycznego „Garm”, w którym pracowała też jej matka. Cztery lata później opublikowała pierwszą książkę obrazkową „Sara och Pelle och Neckens bläckfiskar” (Ośmiornice Sary, Pellego i Neckena, 1933), a rok później w szwedzkojęzycznym „Helsingfors-Journalen” (Jansson pisała tylko po szwedzku) opublikowane zostało jej opowiadanie „Bulevarden” (1934).
To mniej więcej w tym samym czasie wyobraźnia Jansson zrodziła Muminki. Pierwszy miał powstać… na ścianie wychodka w letnim domku Janssonów. Na początku lat trzydziestych na akwarelach artystki zaczynają pojawiać się czarne stworzenia przypominające Muminki, choć często z czerwonymi oczami. Postaci te szybko przeniknęły do satyrycznych obrazków dla „Garma”, służąc za element podpisu autorki. Nazywane były jeszcze wtedy Snork, a dopiero potem Mumintroll. Ta druga nazwa wymyślona została lata wcześniej przez Einara Hammarstena, wujka Tove, opowiadającego siostrzenicy horrory o „muminkowym trollu”, mieszkającym w spiżarni.
Wełniane spodnie czyli kometa
Choć pierwsza książka o Muminkach, „Małe trolle i duża powódź” (Småtrollen och den stora översvämningen) powstała w roku 1939, na jej publikację przyszło poczekać aż do roku 1945. W tym czasie pisarka przerabiała historię. Choć może trudno dziś w to uwierzyć, książka przeszła bez echa, doczekawszy się zaledwie jednej – pozytywnej – recenzji. Tove Jansson była jednak zbyt podekscytowana nową formą artystycznej ekspresji, by się zniechęcić. Szybko napisała kolejną książkę: „Kometa nad Doliną Muminków” (Kometjakten, 1946). Znajdziemy tu scenę, która koresponduje z biografią artystki: oto w pewnym momencie Muminek rzuca wełniane spodnie, które dostał od matki w paszczę krokodyli – zupełnie jak kilka lat wcześniej postąpiła Jansson nad Jeziorem Garda.
Na podstawie tej książki Tove Jansson stworzyła historię obrazkową dla magazynu „Ny Tid”, ale zainteresowanie tą opowieści także było słabe i nic dziwnego, że wydawca odmówił publikacji kolejnych historii o Muminkach. Co zrobiła Jansson? Napisała… trzecią książkę i wydała ją u konkurencji. „W Dolinie Muminków” (Trollkarlsen hatt, 1948) okazało się dziełem przełomowym – książka otrzymała entuzjastyczne recenzje zarówno w Finlandii, jak i w Szwecji i szybko przetłumaczona została na język angielski. Tak Muminki zaczęły podbijać świat.
W Dolinie Muminków
W następnych latach ukazały się „Pamiętniki Tatusia Muminka” (Muminpappans bravader, 1950), „Lato Muminków” (Farlig midsommar, 1954), „Zima Muminków” (Trollvinter, 1957), „Opowiadania z Doliny Muminków” (Det osynliga barnet, 1962), „Tatuś Muminka i morze” (Pappan och havet, 1965) i „Dolina Muminków w listopadzie” (Sent i november, 1970). Muminki to fikcyjne istoty o antropomorficznej budowie ciała (nieco podobne do hipopotamów, ale dwunożne), zamieszkujące pewną dolinę gdzieś w Finlandii. Rodzina Muminków składa się z ciekawskiego Muminka (Mumintrollet), spokojnej Mamusi Muminka (Muminmamman) i zaabsorbowanego sobą Taty Muminka (Muminpappan). Mieszkają oni w niebieskim domu w kształcie walca i wiodą spokojne, w miarę szczęśliwe życie, jednak czasami Muminek i jego tata odczuwają tęsknotę za podróżami i przygodą, albo dolinie zagrażają różne klęski żywiołowe. Zimą rodzina Muminków kładzie się spać aż do wiosny. W Dolinie Muminków mieszkają też m.in. Mała Mi (Lilla My), złośliwa i cyniczna indywidualistka, Włóczykij (Snusmumriken), Ryjek (Sniff), Panna Migotka (Snorkfröken) czy Buka (Mårran), która zamraża ziemię gdziekolwiek się pojawi. W opowieściach pojawiają się też postaci epizodyczne, nawiązujące do autentycznych postaci lub figur popkultury, jak choćby Agent 008½, dla którego wzorem był rzecz jasna James Bond.
Muminki pojawiły się w dziewięciu książkach oraz dwudziestu dwóch komiksach autorstwa Tove Jansson oraz aż pięćdziesięciu dwóch komiksach, których autorem jest jej brat, Lars Jansson. Wszystkie książki odniosły sukces: zostały przełożone na ponad czterdzieści języków. Książki, w których tolerancyjne i pełne humoru Muminki stykają się z tematami samotności, nieprzystosowania, a nawet śmierci. Mieszkańcy Doliny doczekali się też swojej wersji teatralnej, filmowej (powstał między innymi serial zrealizowany w Polsce w Studio Małych Form Filmowych Se-Ma-For), radiowej i telewizyjnej. W Tampere, trzecim co do wielkości fińskim mieście, mieści się Muzeum Muminków. Natomiast w Naantali, miejscowości położonej niedaleko Turku, powstał park rozrywki „Dolina Muminków”.
Muminki i książki dla całkiem dorosłych
Ale Jansson to nie tylko autorka opowieści o białych trollach. Stworzyła choćby zestaw ilustracji do szwedzkiego wydania książki J.R.R. Tolkiena „Hobbit” (1962). Badacz literatury Björn Sundmark uznał, że prace Jansson pomogły w owym czasie zdefiniować sposób, w jaki można przedstawić wizualnie świat Śródziemia. Ale Tove Jansson pisała też książki dla dorosłych. Po „Córce rzeźbiarza” napisała pięć kolejnych powieści dla dorosłych: „Lato” (Sommarboken, 1972), Uczciwa oszustka (Den ärliga bedragaren, 1982), Solstaden (1974), Stenåkern (1984) i Rent spel (1989), a także pięć zbiorów opowiadań, m.in. „Kobieta, która pożyczała wspomnienia” (Resa med lätt bagage, 1987) i „Wiadomość” (Meddelande, 1998).
Ukraińska literaturoznawczyni, Hanna Ulura łączy twórczość Jansson dla dzieci i dla dorosłych w logiczną całość: „W ostatniej książce o trollach Muminków rodziny Muminków już nie ma, opuściły dolinę i osiedliły się na wyspie. Nastoletni troll zaczął dojrzewać (…) mama i tata stoją w obliczu kryzysu małżeńskiego, ponieważ tata przestał czuć się ważny w rodzinie. Przenoszą się na wyspę, aby rozwiązać swoje problemy. W tym miejscu, gdzie kończą się przygody Muminków, rozpoczyna się pierwsza powieść dla dorosłych „Lato”.
Too-tiki i inni
W latach 90. Tove Jansson zachorowała na raka płuc i piersi. Wiosną 2000 roku doznała wylewu i ostatecznie zmarła 27 czerwca 2001 roku, w wieku 86 lat. Uznawana jest dziś za jedną najważniejszych autorek literatury dla dzieci. Według szwedzkiego literaturoznawcy Boela Westina, siłą jej książek jest łączenie baśni z opowieściami przygodowymi i fantasy, a nawet parodia literatury pamiętnikarskiej oraz nawiązywanie do dramatu, w tym do „Snu nocy letniej” Williama Shakespeare’a. Według znanej fińskiej krytyczki Suvi Aholi, popularność książek o Muminkach wynika z ich psychologicznej wymowy i umiejętności autorki balansowania pomiędzy światem dziecka i dorosłego.
Nigdy nie ukrywała, że tworząc literackie postaci – nie tylko w „Córce rzeźbiarza”, ale także w „Muminkach” czerpała z otaczającego ją świata i portretowała znanych sobie ludzi. Atos Wirtanen, lewicowy intelektualista i parlamentarzysta, z którym była przez krótki czas zaręczona miał więc być inspiracją dla stworzenia Włóczykija, z kolei jej późniejsza życiowa partnerka Tuulikki Pietilä, również artystka, zainspirowała Jansson do stworzenia postaci Too-tiki z „Zimy Muminków”. Bo Jansson wiązała się i z mężczyznami, i z kobietami. Jej pierwszym partnerem był choćby malarz Sam Vann, w czasie wojny związana była z artystą Tapio Tapiovaarą. W 1946 roku Jansson poznała zamężną reżyserkę teatralną Vivicę Bandler. Pietilę, wieloletnią partnerkę, poznała dekadę później. Mieszkały osobno, ale blisko siebie. Na dłużej spotykały się latem, we wspólnie zbudowanym domu na małej wyspie w Zatoce Fińskiej.
Monety, muzea i park
Stworzony przez Tove Jansson świat zamieszkiwany przez Muminki przyczynił się do postrzegania jej jako jednej z najwybitniejszych współczesnych autorek książek dla dzieci, stawianej w jednym rzędzie z Astrid Lindgren. Muminki zaś stały się fińskim skarbem narodowym przyczyniając się do rozpoznawalności i atrakcyjności Finlandii. W 1986 roku Jansson i Pietilä przekazały do Muzeum Sztuki w Tampere kolekcję dzieł składającą się z ponad tysiąca oryginalnych ilustracji spod ręki autorki „Muminków” i kilka ilustracji z motywem białych trolli stworzonych przez Pietilę. Darowizna obejmowała także tłumaczenia książek o Muminkach na różne języki oraz ponad dwumetrowy Dom Muminków, który Jansson i Pietilä wykonały wspólnie z ich przyjaciółką, lekarką Pentti Eistolą. Dla tej kolekcji utworzono osobne Muzeum Doliny Muminków, które otwarto wiosną 1987 roku.
Dziesięć lat temu, w setną rocznicę urodzin Tove Jansson fińska mennica wyemitowała nową specjalną monetę o nominale 2 euro z jej portretem i nie była to jedyna moneta jej poświęcona, a park położony niedaleko domu jej rodziców zmienił nazwę na park Tove Jansson. Dzień jej urodzin – 9 sierpnia – obchodzony jest od czterech lat jako Dzień Sztuki Fińskiej.
*„Małe trolle i duża powódź”, tłum. Teresa Chłapowska